Flori - Press

Mire se vini ne faqen tone virtuale "Flori-Press" te moderuar nga stafi redaktues Flori Bruqi, Engjell Shehu,etj.

e mërkurë, nëntor 16, 2005

Flori Bruqi:Buletini ditor per virusin e shpezeve

Flomed .Floart,Flori-Press,Art-Cafe
Buletin ditor

Gripi i shpend�ve

P�rgatiti Mr.sc.Flori Bruqi
Prishtin�:16.011.2005


Origjina e gripit t� shpend�ve


Mbar� bota ndien k�rc�nimin e p�rhapjes s� nj� epidemie, q� t� kujton at� t� vitit 1918, e cila shkaktoi vdekjen e 50 milion� njer�zve n� mbar� rruzullin tok�sor, duke sh�nuar k�shtu nj� num�r m� t� madh viktimash, sesa Lufta e Par� Bot�rore.
Gripi i shpend�ve, i njohur ndryshe si murtaja e zogjve vazhdon t� jet� nj� k�rc�nim n� rritje, tashm� me p�rmasa globale.
Influenca e shpend�ve u diktua p�r her� t� par� n� vitin 1878 n� Itali, si nj� s�mundje e r�nd� e pulave.

S�mundja mund t'i prek� zogjt� n� form� beninje, duke shkaktuar shpupurisje t� puplave, probleme n�
pjellori, ose n� forma shum� patogjene, q� kalojn� n� nj� "Ebola t� pul�s", e cila m� pas �on n� ngordhjen e shpend�ve brenda 48 or�ve.
Q� prej vitit 1959, kur u identifikua n� Skoci nj� form� e par� shum� patogjene e gripit t� shpend�ve, e shkaktuar nga nj� virus H5N1, afro 20 vatra shp�rthyen n� bot�, nd�r t� cilat, shtat� kan� pasur nj� p�rhapje t� madhe dhe vet�m nj�ra u shtri n� pak vende.
Infektimet e njer�zve nga gripet e shpend�ve jan� shum� t� rrall� dhe n� pjes�n m� t� madhe k�ta virus� kan� shkaktuar vet�m patologji beninje tek njeriu, duke u shfaqur shpeshher� si infeksion viral i t� bardh�s s� syrit, q� sh�rohet plot�sisht.


P�rhapja e nj� Pandemie

OBSH-ja e konsideron t� madh rrezikun aktual t� nj� pandemie, por t� paparashikuesh�m p�r nga pikepamja kohore dhe nga pasojat.

T� gjitha kushtet p�r nj� gj� t� till� jan� plot�suar me p�rjashtim t� nj�rit. Ndryshimi i virusit q� do ta b�nte at� ngjit�s p�r njer�zit, duke lejuar k�shtu nj� transmetim t� leht� dhe t� q�ndruesh�m nga njeriu tek njeriu.

N� p�rgjigje t� k�tij k�rc�nimi pandemik, OBSH-ja ka rekomanduar nj� seri veprimesh strategjike q� duhet t� nd�rmerren n� vendet e prekura dhe ato me rrisk.

N� gjendjen aktuale rekomandohen veprime strategjike, q� synojn� reduktimin e mund�sis� p�r infektimin e njeriut, duke kontrolluar shp�rthimet n� pulat dhe duke shmangur kontaktin midis njer�zve dhe shpend�ve t� infektuara.

Nd�rhyrja masive me medikamente antivirale nuk ka nj� garanci suksesi, ajo prap�seprap� lypset t� nd�rmerret, pasi p�rfaq�son nj� prej pak opsioneve parandaluese p�r nj� ngjarje q� parashikohet t� ket� pasoja t� r�nda p�r �do vend t� bot�s.

Me tu b�r� plot�sisht ngjit�s, p�rhapja e virusit n� mbar� globin mund t� konsiderohet e pandalshme. Megjithat� disa nd�rhyrje jo mjek�sore, si karantina, kufizimet e l�vizjes, dhe ndalimi i grumbullimeve publike, mund t� vonojn� potencialisht futjen e virusit n� zona t� reja.

Vaksinat n�se disponohen her�t dhe n� sasi t� mjaftueshme, mund t� reduktojn� s�mundshm�rin� dhe vdekshm�rin� e lart� q� haset zakonisht gjat� pandemive t� gripit.





M�nyrat e transmetimit


Virusi vdekjeprur�s H5N1, transmetohet nga zogjt� tek njeriu, dhe shum� shpejt mund t� krijoj� nj� pandemi, apo th�n� ndryshe nj� epidemi boteror�.

M� t� kanosurit ndaj prekjes s� k�tij virusi vdekjeprur�s jan� moshat e thyera, t� s�muret, ose personat me imunitet t� dob�t.

Virusi p�rhapet n�p�rmjet ajrit dhe merret nga kontaktet e para me t� s�muret, prandaj kjo �sht� dhe arsyeja q� t� infektuarit duhet t� izolohen n� dhoma t� ve�anta.

Duke qen� se tashm� ardhja e k�tij virusi �sht� vet�m ��shtje kohe, qeverit� e shum� vendeve europiane kan� filluar t� hartojn� plane p�r t� p�rballuar rrezikun e madh.

P�r k�t� arsye, Organizzata Bot�rore e Sh�ndet�sise ka kerkuar q� shpendet t� cil�t ndodhen n� nj� rreze prej 3 kilometrash nga virusi, duhet te asgjesohen menj�here, meqen�se egziston rreziku i p�rhapjes s� tij, nese lihen t� vrar� n� vende t� hapura.

Nj� variant i ri, i aft� t� shkaktoj� epidemi vdekjeprur�se, mund t� p�rhapet, n�se virusi i gripit t� shpend�ve kombinohet me nj� lloj gripi q� prek njer�zit.

Ekspert�t parashikojn� se nga kjo s�mundje n� t� gjith� globin tok�sor mund t� vdesin m� shum� se dy milion� njer�z dhe shum� m� tep�r mund t� infektohen.












Parandalimi i gripit t� shpendeve nj� analiz� premtuese


Kjo paket� e re e prodhuar nga nj� kompani n� Singapor krijon mund�si p�r diagnostikimin e virusit H5N1 n� fazat e para t� s�mundjes, duke dh�n� mund�si p�r izolimin e personave t� infektuar n� m�nyr� q� t� frenohet p�rhapja e m�tejshme e gripit:
Shkenc�tar�t n� Singapor besojn� se nj� kuti e vog�l ka brenda �el�sin mes jet�s dhe vdekjes. Kutia p�rmban nj� paket� p�r analiza, e cila mund t� zbuloj� brenda 4 or�sh n�se nj� most�r p�rmban variantin e virusit t� gripit H5N1.
Shkenc�tar�t n� Laboratorin Veredus kan� prodhuar rreth 500 mij� paketa analizash n� muaj. Deri tani virusi nuk p�rb�n k�rc�nim serioz p�r njer�zit, pasi nuk transmetohet nga nj� person tek tjetri. Por ekziston shqet�simi se varianti mund t� ndryshoj� duke fituar aft�sin� p�r t� shkaktuar nj� epidemi gripi, duke shkaktuar vdekjen e miliona personave n� bot�.
Kjo paket� mund�son zhvillimin e analizave brenda 2-4 or�sh. N�se shfaqet rreziku i transmetimit t� virusit nga nj� person tek tjetri, at�her� pacient�t e infektuar duhen vendosur n� karantin� p�r t?i ve�uar nga personat e painfektuar. Simptomat e personave t� prekur nga gripi i zakonsh�m dhe t� atyre q� sapo jan� prekur nga gripi i shpend�ve jan� shum� t� ngjashme.
Paketa analizon mostr�n p�r t� gjetur gjurm� t� ADN-s� s� virusit. N� laborator gjeni i virusit zmadhohet dhe studiohet me rreze ultra-vjollc� dhe n�se shfaqet nj� shirit i ndritsh�m, kjo tregon se varianti H5N1 i virusit �sht� i pranish�m.
K�rkesat p�r paket�n e re kan� ardhur kryesisht nga Azia dhe Lindja e Mesme, ku virusi ka shkaktuar deri tani vdekjen e t� pakt�n 60 personave. Por me shfaqjen e virusit n� Evrop�, shkenc�tar�t e Laboratorit Veredus mendojn� se s� shpejti kudo n� bot� do t� forcohen masat e kontrollit dhe t� parandalimit t� s�mundjes.

Zogjt� migrues p�rhap�sit kryesor� t� virusit


Tregjet q� shesin shpend� t� gjall� mund t� shkaktojn� p�rhapjen e s�mundjes s� shpend�ve.

Viruset e gripit t� shpend�ve ndodhin n� m�nyr� t� natyrshme tek shpend�t migrues ujor�. Ato p�rhapen n�p�rmjet glasave dhe sekrecioneve t� tjera.

Shpend�t sht�piak�, si p�r shembull pulat dhe gjelat e detit, jan� n� ve�anti t� prirura ndaj m� shum� varianteve vdekjeprur�se q� zhvillohen.

Sapo t� v�rehet virusi n� tufat e shpend�ve sht�piak� apo p�r shitje, rekomandohet nj� eleminim i menj�hersh�m i shpend�ve q� mund t� jen� infektuar.

N� p�rpjekje p�r t� minimizuar shp�rndarjen e virusit tek njer�zit, jan� vrar� miljona shpend�

Rastet e gripit t� shpend�ve q� kan� infektuar njeriun


H5N1, Hong Kong, 1997

Gjat� k�tij shp�rthimi u shtruan n� spital 18 vet�, nga t� cil�t 6 vdiq�n. P�r t� kontrolluar k�t� epidemi autoritetet asgjesuan 1.5 milion pula, duke larguar burimin e virusit. Shkenc�tar�t p�rcaktuan se, virusi u p�rhap kryesisht nga shpend�t tek njeriu dhe megjith�se u pat dyshim p�r ndonj� rast nga njeriu tek njeriu.

H9N2, Kin� dhe Hong Kong, 1999

S�mundja u konfirmua n� dy f�mij�, t� cil�t m� pas u sh�ruan.

H7N2, Virginia, 2002

Nj� person i s�mur� pas nj� shp�rthimi te H7N2 n� pula

H5N1, Kina dhe Hong Kong, 2003

Dy raste brenda nj� familje nga Hong Kongu q� kishte qen� n� Kin�

H7N7, Holland�, 2003

89 raste. Nj� i vdekur.

H9N2, Hong Kong, 2003

Nj� f�mij� q� u sh�rua.

H7N2, Nju York, 2003

Nj� rast i s�mur�

(H5N1) 2003-2004 Tailand� dhe Vietman

35 raste me 23 te vdekur

H7N3 n� Kanada 2004

H5N1 n� veri t� Vietnamit janar 2004
Asnj�her� m� par� gripi i shpend�ve, shum� patogjen (q� mbart ose transmeton s�mundje) nuk ka shkaktuar p�rhapje t� menj�hershme n� nj� num�r kaq t� madh vendesh, duke v�n� theksin mbi katastrof�n q� mund t� shkaktoj� n� bujq�si dhe p�r rreziqet e mundshme q� mund t� p�rhap� tek njeriu.


Epizotia e ka prekur deri tani njeriun vet�m shkarazi, ku jan� rregjistruar t� pakt�n 117 raste infektimi human, nd�r t� cil�t 60 vdekjeprur�se, q� prej fundit t� vitit 2003.


Edhe pse shum� patogjen p�r shpend�t, virusi H5N1 mund t� transmetohet gjithashtu dhe nga rosak�t e but�, q� nuk paraqesin simptomat e s�mundjes, e p�r pasoj� fermer�t do ta ken� t� v�shtir� t� mbrohen nga nj� infektim i mundsh�m.



Medikamentet antivirale p�r gripin e shpend�ve


Ekzistojn� kat�r medikamente antivirale t� ndryshme kund�r gripit; amantadine, rimantadine, oseltamivir, dhe zanamivir. Megjithat� viruset kan� shfaqur rezistenc� dhe ndaj k�tyre medikamenteve.

Virusi H5N1 aktualisht konsiderohet si virusi q� mund t� shkaktoj� pandemin� e rradh�s.

Nd�rkaq, shkenc�tar�t amerikan� thon� se, kan� rikrijuar virusin e gripi t� vitit 1918, q� shkaktoi vdekjen e 50 milion� njer�zve n� mbar� bot�n, duke deshifruar struktur�n gjenetike t� k�tij virusi.

Epidemit� stinore t� gripit shkaktojn� pak a shum� 250 000 deri 500 000 vdekje n� vit, p�r k�t� arsye shqet�simet p�r nj� epidemi t� mundshme t� gripit t� shpend�ve kan� rritur s� tep�rmi k�rkesat p�r nj� paket� t� re diagnostikimi.
Kjo paket� e re e prodhuar nga nj� kompani n� Singapor krijon mund�si p�r diagnostikimin e virusit H5N1 n� fazat e para t� s�mundjes, duke dh�n� mund�si p�r izolimin e personave t� infektuar, n� m�nyr� q� t� frenohet p�rhapja e m�tejshme e gripit.

GRIPI I SHPEND?VE VJEN N? GREQI, BE P?RGATITET



Greqia ?sht? vendi m? i fundit q? ka b?r? t? ditur se ?sht? prekur nga virusi i shpend?ve. Rasti i par? n? Greqi ?sht? gjetur n? nj? ishull me 700 banor? n? detin Egje, derisa autoritetet mjek?sore po kontrollojn? pun?tor?t e ferm?s ku u gjet?n shpend?t e infektuara. Greqia, n? bashk?punim me Bashkimin Evropian, ka bllokuar eksportin e shpend?ve t? gjalla, mishit t? pul?s dhe produkteve nga ishujt n? Detin Egje, derisa jan? d?rguar n? Angli p?r analiza t? m?tejshme mostrat nga rajoni i prekur. Analiza t? mostrave t? ndryshme po b?hen dhe p?r shpend? nga Bullgaria e Kroacia. Bosnja nga ana e saj ka deklaruar se virusi H5N1 nuk ?sht? gjetur n? disa pula t? ngordhura, mbi t? cilat ra dyshimi i infektimit.
Ministrat e jasht?m t? Bashkimit Evropian po zhvillojn? nj? takim t? jasht?zakonsh?m n? Luksemburg, p?r t? diskutuar m?nyr?n se si duhet p?rballuar gripi i shpez?ve.
"P?rpjekje shum? t? m?dha duhet t? b?hen p?r t? ofruar k?shillat e nevojshme, si dhe ndihm?n p?r Greqin?, Rumanin?, Turqin? dhe Federat?n Ruse, por dhe vende t? tjera. Nj?her?sh duhen shtuar p?rjekjet p?r t? siguruar se jan? marr? masat e nevojshme p?r t'u p?rballur n? rast se kemi nj? kalim masiv t? virusit t? gripit t? shpend?ve tek njer?zit", tha Ministri i Jasht?m britanik Strou, vendi i t? cilit ka presidenc?n e rradh?s s? Bashkimit Evropian.
Por nga ana tjet?r Rumania ka deklaruar se jan? gjetur raste t? reja t? shpend?ve t? infektuar me virusin H5N1 n? delt?n e Danubit, pran? kufirit me Ukrain?n.
"Pran? kufirit me Ukrain?n kemi diagnostikuar si t? prekur nga virusi n? fjal? nj? num?r shpend?sh", tha Flutur, Ministri rumun i Bujq?sis?.
N? p?rpjekje p?r bashk?rendim t? masave, zyrtar? rumun?, moldav? dhe ukrainas, do takohen s? shpejti p?r politika t? p?rbashk?ta n? k?t? drejtim.
Delta e Danubit, q? gjendet mes Rumanis? dhe Ukrain?s, ?sht? nj? nga zonat ky?e t? tranzitit p?r zogjt? shtegtar?, q? besohet se jan? shkaktar?t e p?rhapjes s? virusit.
Komisioneri evropian p?r sh?ndet?sin?, Markos Kiprianou, duke folur p?r strategjin? q? duhet ndjekur thot?:
"Asnj? vend nuk mund t? mbrohet veet?m. Na duhet t? bashk?rendojm? dhe t? bashk?punojm? n? nivel t? Bashkimit Evropian, n? m?nyr? q? vendet t? ken? nj? mbrojtje efikase, n? rast t? nj? epidemie nga gripi i shpend?ve", tha Kiprianou p?r t? shtuar:
"Barnat anti virale jan? n? linj?n e par? t? mbrojtjes nga ky virus. Sa i p?rket vaksinave po punojm? q? t? kemi vaksina kund?r virusit n? fjal? sa m? shpejt q? t? jet? e mundur dhe t? b?jm? shp?rndarjen e menj?hershme t? tyre n? rast se v?rejm? fillimin e nj? epidemie t? gripit t? shpend?ve", tha komisioneri evropian p?r sh?ndet?sin?.
Por megjith? masat e vendeve evropiane k?rkohet ndihma financiare p?r vendet e varfra aziatike p?r t? luftuar nj? epidemi t? mundshme
Vendet aziatike ishin dhe vatrat e para t? virusit H5N1.






SIPAS ORNITOLOG�VE DHE VETERINER�VE
Ulqini, m� i rrezikuari nga gripi i shpend�ve
Ornitolog�t dhe veteriner�t vler�sojn� se Ulqini �sht� qyteti m� i rrezikuar n� Mal t� Zi nga gripi i shpend�ve. Bazenet e Kripores s� Ulqinit, uj�rat e lumit Buna, t� liqenit t� Shasit dhe t� Shkodr�s jan� vendet m� t� preferuara n� k�t� republik� p�r zbarkimin e zogjve shtegtar� n� stin�n e dimrit nga vende me origjin� t� dyshimt�.
Sipas specialist�ve, vet�m n� bazenet e Kripores s� Ulqinit q�ndrojn� rreth 20 mij� zogj, 90 p�rqind e t� cil�ve jan� shtegtar�. Ardhja e madhe e k�tyre zogjve ende s`ka filluar, sepse n� pjes�n veriore t� Europ�s temperaturat ende vazhdojn� t� jen� t� ngrohta p�r k�t� stin� t� motit, por specialist�t thon� se disa lloje t� shpend�ve ve� kan� ardhur n� Ulqin nga shtetet skandinave, Rusia, madje edhe Kazakistani, ku ver�n q� shkoi �sht� evidentuar gripi i shpend�ve.
E gjith� kjo si dhe paraqitja e gripit t� shpend�ve n� Kroaci kan� dh�n� edhe alarmin q� i kanoset Ulqinit p�r p�rhapjen e virusit t� rreziksh�m.
P�r t� parandaluar nj� p�rphapje t� mundshmne t� gripit t� shpend�ve, n� Ulqin �sht� formuar ekipi koordinues, n�n udh�heqjen e veterinarit Xhemal Ravja.
Ai thot� se nga sh�rbimi i veterinaris� s� Ulqinit po mbahet n�n kontroll e gjith� zona dhe se deri n� momentin aktual jan� gjetur tre shpend� t� ngordhur, t� cil�t pas obduksionit kan� rezultuar negativ�, k�shtu q� nuk ka nevoj� p�r asnj� lloj panike.
"P�rve� urdh�res�s q� u kemi dh�n� t� gjith� fermer�ve t� pularive n� komun�n e Ulqinit q� t� gjitha shpend�t sht�piake t`i mbajn� n� ambiente t� mbyllura dhe n� kushte t� duhura higjienike, kemi b�r� dhe po b�jm� vizita t� p�rditshme t� pularive ekizistuese dhe kemi konstatuar disa ngordhje t� pulave, por nuk kemi evidentuar shenja postmortale q� t� dyshojm� n� gripin e shpend�ve", thot� Ravja, duke apeluar tek t� gjith� fermer�t q� t� respektojn� urdh�res�n e tyre pasi ata n� k�t� m�nyr� m� s� miri mbrojn�, n� radh� t� par� veten, familjar�t dhe t� tjer�t nga gripi i mundsh�m i shpend�ve n� k�t� komun�.
Ai porosit t� gjith� konsumator�t e komun�s s� Ulqinit q� pa frik� t� p�rdorin t� gjitha prodhimet e pulave n�p�r dyqane t� legalizuara, pasi t� gjitha ato kontrollohen nga sh�rbimi i veterinaris� dhe inspektor�t sanitar�, por rekomandon q� t� mos p�rdoren produktet e pulave q� shiten n�p�r tregje t� gjelb�rta.
P�rkund�r analizave t� deritashme q� p�r fat kan� rezultuar negative, Ravja nuk p�rjashton mund�sin� e paraqitjes s� k�tij virusi t� rreeziksh�m edhe n� Ulqin, por shton se n� nivelin komunal, sikurse edhe at� republikan, merren t� gjitha masat p�r parandalimin e influenc�s aviare.
Organizata Bot?rore e Sh?ndet?sis? (OBSH) ka paralajm?ruar q? lloji i gripit t? shpez?ve H5N1 ?sht? duke p?suar mutacione n? nj? subtip i cili mund t? transmetohet nd?rmjet njer?zve, ka raportuar Thai News Agency t? shtun?n. Drejtori Regjional i OBSH p?r Pacifikun Per?ndimor Dr. Shigeru Omi t? premten tha n? Manila q? p?rpjekjet p?r t? ndaluar pandemin? nuk kan? qen? efektive. Ai ka alarmuar vendet e prekura p?r t? shk?mbyer m? shum? informacione lidhur me gripin e shpez?ve dhe t? furnizojn? me mostra komunitetin nd?rkomb?tar me q?llim q? t? ndiqet rruga se nga cila form? e virusit ?sht? duke u b?r? mutacioni. Dr. Omi tha q? vet?m Azia ka nevoj? p?r 260 milion US dollar? p?r t? luftuar gripin e shpez?ve n? afat t? shkurt?r. N? shtator, Asociacioni Kombeve t? Azis? Juglindore (ASEAN) ka ndar? fondin prej 2 milion US dollar? p?r t? ndihmuar vendet an?tare p?r t? ndaluar gripin e shpez?ve dhe s?mundjet tjera infektive. Ai ka vler?suar q? OBSH ka nevoj? p?r 160 milion US dollar? menj?her? p?r t ndihmuar vendte e goditura nga gripi i shpez?ve p?r t? forcuar aft?sin? e tyre p?r diagnostifikim dhe monitorim t? s?mundjes, si dhe p?r krijimin e stoqeve rezerv? t? medikamenteve antivirale, t? quajtura Tamiflu ?
U zbulua p�rs�ri n� Rumani nj� rast i gripit t� shpend�ve

Sipas njoftimit t� Agjencis� Kineze t� Lajmeve Hsinhua, m� 14 n�ntor, ministri i bujq�sis� i Rumanis� Gheorge Flutur deklaroi se n� mbr�mjen e 13 n�ntorit, n� nj� fshat t� rrethit Tulcea u zbuluan 4 pula t� ngodhura nga gripi i shpend�ve.
Fluturi u shpreh se pal�t p�rkat�se i kan� marr� masa p�r dezinfektimin e k�tij fshati dhe kan� agresuar k�tu 1700 shpend� sht�piake. Qeveria do t'ua kompensoj� fshtar�ve, shpend�t q� i shfaroi?.



Gripi stinor, temperatur? e komplikacione mushk?rish
Dungu: Mostrajtimi n? koh? shkakton te pacienti komplikacione mushk?rish e bronkopleumoni


Gripi stinor ka sh?nuar fluks pacient?sh n? Urgjenc?n e Tiran?s. Shumica f?mij?, por edhe shum? mosha t? mesme paraqiten ?do dit? me shenjat karakteristike t? gripit n? k?t? qend?r sh?ndet?sore. Sipas shefit t? urgjenc?s, Emanuel Dungu, ky vit ka sh?nuar m? shum? raste krahasuar me t? nj?jt?n periudh? t? nj? viti m? par?. Ndon?se nuk p?rcaktohet si grip masiv apo epidemi, situata, sipas Dungut, duhet kapur n? koh?, pasi n? t? kund?rt ka komplikacione t? r?nda. ?Kemi d?rguar shum? pacient? n? spitalin e mushk?rive (ish-Sanatoriumi)?- thot? Dungu, duke pranuar se nj? nga pasojat q? l? gripi, n?se nuk trajtohet n? koh?, ?sht? pik?risht prekja e mushk?rive.
80 vizita n? dit?
M? shum? se 80 vizita n? dit? num?rohen n? Urgjenc?n e Tiran?s, shumica prej gripit stinor. Krahasuar me dit? m? par?, vizitat kan? sh?nuar rritje. ?N?se do t? flasim me p?rqindje, vizitat jan? shtuar n? mas?n 20-30%?, - thot? Dungu, duke shtuar se nj? mesatare e pun?s q? b?het p?r k?to kontrolle ?sht? mbi 80 n? dit?. ?Mund t? them se m? shum? se 40 raste nga urgjencat q? trajtojm? i takojn? gripit stinor, nd?rsa t? tjerat jan? p?r diagnoza t? ndryshme?, - thot? Dungu. Ai pranon se n? k?t? urgjenc? nuk mungojn? rastet e zakonshme t? infarkteve, ndon?se n? k?t? periudh? t? vitit nuk jan? t? shumta krahasuar me ver?n q? mbeti pas. Sa i p?rket shenjave, sipas mjekut, ato jan? simptoma t? qarta t? gripit. Shenja q? kushdo mund t?i dalloj? leht?, e m? pas t? marr? menj?her? masat q? rekomandohen. ?Nga kontrollet n? k?ta pacient?, konstatohet se gjith?ka ?sht? pasoj? e virozave t? stin?s, q? nuk ?sht? se ndryshojn? shum? nga ajo e nj? viti m? par?. Shkaqet jan? t? ndryshme, por i r?nd?sish?m ?sht? padyshim ndryshimi i temperaturave dhe mosp?rshtatja e shpejt? e organizmit me k?t? ndryshim?, - thot? ai.
Shenjat
Temperatur? e lart? dhe nj? gjendje debulese deri n? k?putje. K?to jan? dy prej shenjave q? manifestohen n? pacient?t e prekur nga gripi stinor. Bashk? me k?to, gripi i stin?s shoq?rohet me dhembje fyti, acarim t? bajameve deri n? qelb?zim t? tyre dhe shum? koll?. Por jo n? t? gjith? pacient?t mund t? shfaqen t? gjitha k?to shenja. ?N? shumic?n e rasteve kemi konstatuar nj? temperatur? t? lart?, q? shpesh i kalon t? 40 grad? celcius?, - thot? Dungu, duke t?rhequr v?mendjen p?r shum? kujdes sidomos te f?mij?t e vegj?l. ?Prind?rit nuk duhet t? lejojn? q? f?mij?t e vegj?l t? kalojn? n? heshtje k?t? temperatur? t? lart?, pasi ajo kalon me pasoja serioze. Duhet menj?her? t?i drejtohen mjekut p?r k?shilla t? m?tejshme?, - thot? ai. T? nj?jt?n k?shill? jep edhe p?r m? t? rriturit, ndon?se thekson se s? paku dit?t e fundit, n? rritje kan? qen? edhe vizitat n? moshat e reja e t? mesme. Sipas tij, n? kushte t? nj? temperature t? lart? nuk duhet pritur t? kaloj? shum? koh?. Dungu thekson se, n?se gjat? 24 or?ve me t? gjitha nd?rhyrjet p?r qet?sim, temperatura nuk ndryshon, fjala i duhet l?n? mjekut. ?Mund t? them q? nuk ka pasur shum? urgjenca p?r moshat e treta, s? paku p?r gripin stinor?, - thot? m? tej ai, duke shtuar se kjo grupmosh? ?sht? karakterizuar nga t? tjera shqet?sime sh?ndeti. Kryesisht kardiake.
Komplikacionet
N? ish-Sanatorium dhe n? Infektiv. K?to jan? dy stacionet ku d?rgohen me urgjenc? pacient?t q? nuk mund t? p?rballohen n? Urgjenc?n e Tiran?s. ?Kemi d?rguar pacient? n? t? dy spitalet. Madje d?rgojm? shpesh edhe f?mij? n? Pediatri. Pasi n? k?to spitale ata mund t? trajtohen n? m?nyr? m? t? specializuar se sa nj? ndihm? e shpejt? q? mund t? marrin te ne?, - thot? shefi i urgjenc?s, Emanuel Dungu. Sipas tij, n? k?t? stin? t? vitit dhe me k?rc?nimin e gripit t? pul?s n? vend, ?sht? i ngritur sistemi i alarmit, q? n? sh?ndet?si njihet me emrin sistemi alert. ?Sinjalizojm? p?r rastet q? mund t? kemi dyshime. Por deri tani nuk kemi pasur t? tilla. Kemi pasur t? b?jm? vet?m me grip stinor?, - p?rfundon ai. Nd?rkoh? nga ana e vet, Instituti i Sh?ndetit Publik n? kryeqytet vazhdon kryerjen e analizave t? detajuara p?r viruset e gripit q? jan? n? qarkullim. Kjo si p?r t? pasur n?n kontroll situat?n, ashtu edhe p?r t? qen? t? qet? ndaj virusit shum? t? p?rfolur t? gripit t? shpend?ve
Semundjet me t� rrezikshme infektive ....
Semundje te ndryshme e kane shoqeruar njerezimin qe nga fillimet e tij e deri ne ditet tona. Shume prej tyre jane vene nen kontroll, disa jane eradikuar plotesisht e pak jane ato semundje te cilat jane akoma te tmerrshme ne forcen e plote te tyre.


Qe nga vitet `70 jane me shume se 20 semundjet, e panjohura me pare, per te cilat nuk kemi identifikuar nje trajtim te plote efektiv. Raste te tyre shihen ne cdo vend te botes, mjekesia po monitorizon zhvillimin e po perpiqet perdite qe ta kufizoje perhapjen e semundjeve te tilla, te zbuloje vaksina e kura te reja, pa permendur ketu zhvillimet me te fundit ne progres:
si inxhinieria gjenetike, zbulimi i plote i gjenomit njerezor (harta e gjeneve), manipulimet cito-molekulare e deri te nanoteknologjia ne ndihme te mjekesie.

Te shohim me te rendesishmet prej ketyre semundjeve, te cilat jane nder me te rejat e sjellin frike te ekspertet e mjekesise e ne mbare popullaten !

1. VIRUSI NIPAH.

Merr emrin nga vendi i zbulimit te tij (Nipah, Malajzi ne 1999). Megjithese ka shkaktuar pak "shperthime" aftesia e tij per tu shnderruar e levizur nepermjet kafsheve e njerezve dhe vdekshmeria e larte e ben kete virus nga me te tmerrshmit e semundjeve te reja.

Mendohet se bartes eshte lakuriqi i nates, por semundja eshte pare dhe tek derrat, qente e macet.

Njerezit e marrin kete virus duke u ushqyer me mishin e kafshes se infektuar ose nga gervishtjet e tyre.

Periudha e inkubacionit eshte 4-18 dite, e duket si gripi ne fillim. Pastaj vazhdon e prek trurin, duke sjelle konvulsione e me pas koma. Gjysma e te semureve vdesin e nuk kemi trajtim per te. Deri tani 109 njerez kane vdekur.

2. H5NI (Avian Flu)

Ne Maj 1997 ekspertet boterore te gripit u frikesuan se mos po perhapej nje Pandemi e madhe gripi, e nje masiviteti te tille te papare qe nga koha e Gripit Spanjoll ( 1918 ) .

Shkaku ? Nje djali 3 vjecar ne Hong Kong i kish rene gripi i pulave. Normalisht virusi i gripit peson ndryshime (mutacione) gjate kalimit nga shpendet te derrat e me pas tek njerezit. Por ky tip kishte kapercuer barrieren e specieve, duke sjelle nje tip te ri virusi te gripit per te cilen njerezit nuk kane rezistence natyrale.

Per gripin nuk ka kure, e per kete tip te ri nuk ka vaksine. Ky tip gripi u ra 18 veteve, 6 vdiqen: pas therjes e groposjes se 1.4 milion pulave semundja u vu nen kontroll.

3. nvCJD - (new variant of CJD/ variant i ri i semundjes se "lopes te cmendur" .

Kjo semundje u zbulua ne vitet `20 si gjendje e rende qe prekte moshat e vjetra.
Semundja e quajtur KRAUTZFELD-JAKOB ( CJD -> Creutzfeldt-Jacob disease) eshte forma njerezore e semundjes te cilen te kafshet e quajme semundja e "lopes se cmendur"- (BSE ose mad cow disease).

Por ne 1996 Grupi Special Kombetar per monitorizimin e kesaj semundje (CJD) ne Britanine e madhe (me qender ne Edinburgh) identifikoi nje tip te kesaj semundje te panjohur me pare nga shkenca, variant i ri i CJD, ku mosha mesatare e viktimave ishte 29 vjec !

Jane gjetur lidhje me ekspozimin, NDOSHTA nepermjet ushqimit, ndaj nje semundje te ngjashme tek gjedhi e quajtur Encefalopatia Spongjiforme Bovine ( BSE-Bovine spongiform encephalopathy ose Semundja e Lopes se Cmendur).

Ne fillim te kesaj semundje pacienti kalon ne depresion dhe nje ndjenje te cuditshme si " ngjitje" e lekures. Me pas kemi humbje te balances, e ne stadin e vdekjes i semuri eshte komplet i imobilizuar dhe memec.

Nuk dihen numrat e sakte ne te gjithe boten, por ne Britani kjo semundje ka prekur 100 vete.

Eshte FATALE 100% nuk ka kure.

4. Lyssavirusi Australian i Lakuriqit te nates.

Nentor 1996, nje grua 39 vjecare nga Queensland qe sa kish filluar te kujdesej per lakuriqet e nates, semuret. Humb ndjeshmerine ne krahun e majte, gradualisht kalon ne koma e me pas vdes.

Kjo eshte e para qe vdiq nga nje semundje e cila prek te gjithe popullaten e lakuriqeve te nates ne Australi. Nje tjeter person vdiq dy vjet me vone. Deri tani nuk ka kurim per kete problem.

5. HHV8 Virusi i Sarkomes Kaposi.

Ne 1995 doktoret pane lezione ngjyre vishnje ne te zeze, ne lekuren ose organet e brendeshme te te semureve me SIDA. Ishte nje forme e re dhe e rralle e kancerit te lekures. Faktikisht kjo vjen nga nje variant i virusit herpes ,dhe ne ata qe kane sistemin imun te demtuar, e mund te perhapet te gjendrrat limfatike e mushkerite me pasoja fatale.

E vetmja tentative ngelet Kemioterapia, por rezultatet jane te pakenaqshme.

6. Virusi Sabia.

Gusht 1994, nje virolog shkoi ne Kliniken e Mjekesise Tropikale ne Universitetin e Yale (USA) me ethe dhe dhimbje kurrizi. U konstatua qe ai kishte nje forme komplet te re te nje virusi, indentifikuar per here te pare ne Afriken e Jugut, i cili kishte "rreshqitur" nga nje epruvete e plasaritur.

Vetem dy raste jane raportuar: nje vdiq me hemorragji te organeve te brendeshme e tjetri mbijetoi pas vuajtjeve te papershkrueshme, te tmerrshme. Ky virus njihet fare pak e s`ka trajtim per te.

7. Virusi Hendra.

Ngjan me virusin Nipah, por gjindet ne Australi. Eshte hasur tre here ne njerez, te gjithe e moren nga kontakti me kuajt. Dy prej tyre vdiqen.

8. Virusi Sin Nombre ose Hantavirusi i Sindromes Pulmonare - HSP.

HSP u gjend per here te pare ne 1993, pas hetimeve te bera per nje semundje fatale respiratore qe u vu re ne shtetet jug-perendimore te USA. Qe atehere, 100 raste jane raportuar ne 20 shtete amerikane, shumica ne perendim.

Vecoria e kesaj semundje ?

Ndryshe nga shumica e semundjeve qe ZAKONISHT sulmojne njerezit me mbrojtje (sistem imun) te dobet, kjo semundje ka prekur me te shendetshmit e me te fortet.

Vjen nga minjte e pyllit (i quajturi mi i drerit) pra nga rodentet. Pasi ekspozohen ndaj feceve te ketyre rodenteve pacientet kane ethe e dhimbje muskujsh deri 5 jave me vone, e ndjekur kjo me pas me marrje fryme pasi mushkerite gradualisht mbushen me leng, ne raste ekstreme kjo sjell vdekje. S`ka trajtim per kete virus.
Vibrio Kolera 0130 (Vibrio cholerae 0130).

Ky eshte bakteri pergjegjes per Koleren Asiatike, i izoluar per here te pare ne Peru (ne 1991).

Perhapet teper shpejt nepermjet ujit te ndotur e me pas arrin proporcione epidemike:

Nga mbi 1.000.000 paciente te prekur ne hemisferen perendimore (nga 1991-1995) pati mbi 10.000 te vdekur.

Semundja fillon MENJEHERE ! Periudha e inkubacionit varion, nga 6 ore - 5 dite. Pacienti ka ngerce abdominale, te vjella e dehidrim. Vdekja vjen nga dehidrimi (humbja e lengjeve). Antibiotiket ndihmojne per te shkurtuar semundjen.

10. Virusi Guanarito.

Ne shtator te 1989, doktoret ne Venezuele filluan te shihnin nje semundje me ethe teper te larta ne mesin e popullsise se fshatit. Shume nga pacientet u shtruan ne spitale sepse ethet nuk pushonin, kishin dobesi te pergjithshme, dehidrim dhe hemorragji te brendshme. Mbi 100 raste jane konfirmuar, rreth 1/3 e pacienteve vdiqen.

Mendohet se perhapet nga minjte. Njohurite per kete virus jane minimale.

Gripi i shpend�ve, k�rc�nim serioz p�r njer�zit

N� nj� raport t� Organizat�s Bot�rore t� Kujdesit ndaj Kafsh�ve dhe Organizat�s Bot�rore t� Ushqimit dhe Bujq�sis� paralajm�rohet se gripi i shpend�ve mbetet nj� k�rc�nim serioz ndaj sh�ndetit t� njer�zve dhe kafsh�ve n� t� gjith� bot�n dhe nuk ka p�r t'u shuar n� t� ardhmen. N� raport theksohet nevoja e zbulimit t� s�mundjes n� fazat e hershme dhe asgjesimit t� shpend�ve t� infektuar. Qindra mij�ra shpend� t� infektuar jan� vrar�.

N� Azin� Juglindore gripi i shpend�ve po p�rhapet me shpejt�si n� gjith� rajonin. Tani ka shqet�sime mes zyrtar�ve t� sh�ndet�sis� se ky virus mund t� shnd�rrohet n� nj� lloj gripi q� mund t� transmetohet mes njer�zve dhe q� shkenc�tar�t nuk kan� mjetet p�r ta luftuar.
Shefi i seksionit p�r gripin pran� Organizat�s Bot�rore t� Sh�ndet�sis�, doktor Klaus Stohr, thot� se beson q� shp�rthimi i nj� epidemie gripi �sht� m� af�r se kurr� m� par�. Ai thot� se bashk�sia bot�rore �sht� aktualisht e pap�rgatitur p�r nj� epidemi e cila shfaqet �do 20-30 vjet dhe shkakton vdekjen e dhjetra miliona njer�zve. Dr. Stohr thot� se mendon q� shp�rthimi i epidemis� n� gjith� bot�n do t� shkaktohet nga virusi i gripit t� shpend�ve n� Azi. Ai tha se ky variatet gripi ka infektuar 44 persona dhe ka shkaktuar vdekjen e 32 prej tyre.
Doktoresh� Julie Gerberding, drejtore e Qendr�s amerikane p�r Kontrollin dhe Parandalimin e S�mundjeve, thot�: ?Kur virusi i gripit t� shpend�ve u kthye n� nj� lloj gripi n� vitin 1918 q� shkaktoi nj� epidemi globale, nuk ndodhi menj�her�. Nj� gj� e till� ndodh pak nga pak, n� fillim me epidemi lokale dhe virusi zhvillohet dhe transmetohet pastaj m� efektivisht nga nj� person n� tjetrin. P�r k�t� arsye �sht� e r�nd�sishme q� t� kemi nj� rezerv� me 2 milion� doza vaksine H-5 dhe aft�sin� p�r ta prodhuar at� m� me shpejt�si. Prandaj �sht� e r�nd�sishme q� t� kemi nj� rezerv� ila�esh antivirale q� t� mund t?i �ojm� atje ku mund t� ket� nevoj� urgjente?.
Epidemia e vitit 1918, e njohur edhe si gripi spanjoll, shkaktoi vdekjen e 20 deri n� 40 milion� njer�zve n� gjith� bot�n. Deri tani sipas Organizat�s Bot�rore t� Sh�ndet�sis� ka patur 42 t� vdekur nga gripi i shpend�ve, t� gjith� n� vendet aziatike.
Dr. Gerberding tha se do t� duhet nj� p�rpjekje globale p�r t� eliminuar p�rhapjen e gripit t� shpend�ve. ?Do t� ishte e v�shtir� p�r �do vend, ... q� ta p�rballoj� i vet�m nj� gj� t� till�. Por s� bashku, ne kemi nj� rrjet t� jasht�zakonsh�m mund�sish dhe k�t� duhet ta zhvillojm� m� tej?.
Dr. Gerberding theksoi se ishte pik�risht ky rrjet organizatash sh�ndet�sore q� realizoi kufizimin e SARS-it, s�mundjen me simptoma t� pneumonis� q� goditi Azin� vitin e kaluar, duke shkaktuar vdekjen e 800 vet�ve.
Gripi
Gripi �sht� ngjit�s ose transmetues. Mjafton vet�m nj� teshtitje q� virusi t� kaloj� nga nj� njeri tek tjetri. Kur pacienti fillon t� ndjej� simptomat e gripit ai ka koh� q� ka filluar t� b�het p�rhap�s i k�tij virusi. Kur personi ndjehet i s�mur�, do t� thot� se n� goj�n dhe hund�n e tij ekzitojn� grimca t� mjaftueshme virusi dhe sapo ai teshtin ose kollitet, rreth 100 mij� grimca t� virusit t� gripit dalin nga goja ose nga hund�t dhe hyjn� n� ajrin rrethues n� k�rkim t� viktim�s tjet�r.
Dhe sipas disa shkenc�tar�ve, vet�m thithja e 10 grimcave t� tilla mund ta b�jn� personin t� ndjehet i s�mur�. Sa m� t� vogla t� jen� k�to grimca aq m� leht� thithen nga organizmi n�p�rmjet frym�marrjes. Grimcat m� t� m�dha t� virusit t� gripit z�n� vend n� sip�rfaqe dhe marrja e gripit n�p�rmjet grimcave t� tilla �sht� m� i v�shtir�, vet�m n� se personi i prek ato me dor� dhe dora e palar� bie n� kontakt me goj�n ose hund�n. Megjithat�, virusi i gripit mund t� mbijetoj� n� sip�rfaqe deri n� 48 or�. Kur gripi fillon, virusi i tij p�rhapet dhe �sht� v�shtir� t� ndalet.
Shum� kompani farmaceutike nuk e prodhojn� vaksin�n, p�r shkak se �do dim�r virusi i gripit ndryshon, k�shtuq� dozat e pap�rdorura duhen hedhur.
N� vitin 2003, nj� virus gripi hyri n� Shtetete Bashkuara n�p�rmjet aeroplanit. Arsyeja ishte se ventilatori p�r ajrosjen e aeroplanit gjat� fluturimit ishte prishur duke b�r� q� nj� person i vet�m me grip t� infektonte afro 75 p�rqind t� udh�tar�ve n� aeroplan.
N� shtim
Hulumtuesit n� SHBA shqyrtuan t� dh�nat sh�ndet�sore t� personave q� ishin shtruar n� spitale midis viteve 1979 - 2001. Gjat� studimit u vu re se rastet e gripit kan� ardhur duke u shtuar dhe se periudha e gjendjes gripore �sht� b�r� m� e gjat�, nga 8 jav� n� 12 jav�.
Gjat� periudh�s s� lartp�rmendur rreth 200 mij� veta ishin shtruar n� spital si pasoj� e gripit dhe personat 85 vje� e sip�r kishin m� t� ngjar� t� shtroheshin n� spital se sa personat n� mosh� m� t� re.
N� fakt n� rrezik m� t� madh jan� 50 vje�ar�t q� kan� nj� sistem t� dob�t imunitar ose q� vuajn� nga s�mundje t� ndryshme kronike. Po ashtu n� rrezik jan� edhe f�mij�t deri n� 5 vje�. K�ta f�mij� q�ndruan n� spitale p�r nj� periudh� m� t� shkurt�r kohe, mesatarisht 3 deri 4 dit�, nd�rkoh� q� personat m� t� moshuar q�ndruan t� shtruar n� spital si pasoj� e gripit nga 7 deri n� 8 dit�.
K�to t� dh�na duket se theksojn� edhe m� shum� nevoj�n e vaksinimit kund�r gripit, nd�rsa periudha e dimrit afron.

Shqet�sim p�r nj� kriz� t� mundshme t� gripit t� shpend�ve


N� hemisfer�n veriore kjo periudh� �sht� kulmi i sezonit t� gripit. Por ka shqet�sime se nj� lloj gripi i ri, m� vdekjeprur�s �sht� n� horizont.
N� Azin� Juglindore, ku sezoni i gripit sapo ka filluar, gripi i shpend�ve po p�rhapet me shpejt�si n� gjith� rajonin. Tani ka shqet�sime mes zyrtar�ve t� sh�ndet�sis� se ky virus mund t� shnd�rrohet n� nj� lloj gripi q� mund t� transmetohet mes njer�zve dhe q� shkenc�tar�t num kan� mjetet p�r ta luftuar.
Doktoresh� Julie Gerberding, drejtore e Qendr�s amerikane p�r Kontrollin dhe Parandalimin e S�mundjeve tha se nuk ka ndonj� kriz� p�r momentin.

?Nuk jemi n� prag t� nj� epidemie gripi shpend�sh?.
Megjithat� doktoresh� Gerberding theksoi sesa e r�nd�sishme �sht� zbulimi i rastit t� par� t� nj� transmetimi t� s�mundjes mes njer�zve. Ajo p�rmendi si shembull epidemin� e gripit t� shpend�ve t� vitit 1918.
?Kur virusi i gripit t� shpend�ve u kthye n� nj� lloj gripi n� vitin 1918 q� shkaktoi nj� epidemi globale, nuk ndodhi menj�her�. Nj� gj� e till� ndodh pak nga pak, n� fillim me epidemi lokale dhe virusi zhvillohet dhe transmetohet pastaj m� efektivisht nga nj� person n� tjetrin. P�r k�t� arsye �sht� e r�nd�sishme q� t� kemi nj� rezerv� me 2 milion� doza vaksine H-5 dhe aft�sin� p�r ta prodhuar at� m� me shpejt�si. Prandaj �sht� e r�nd�sishme q� t� kemi nj� rezerv� ila�esh antivirale q� t� mund t?i �ojm� atje ku mund t� ket� nevoj� urgjente?.
Epidemia e vitit 1918, e njohur edhe si gripi spanjoll, shkaktoi vdekjen e 20 deri n� 40 milion� njer�zve n� gjith� bot�n. Deri tani sipas Organizat�s Bot�rore t� Sh�ndet�sis� ka patur 42 t� vdekur nga gripi i shpend�ve, t� gjith� n� vendet aziatike.
Qindra mij�ra shpend� t� infektuar jan� vrar� n� nj� p�rpjekje p�r t� ndalur p�rhapjen e gripit t� shpend�ve.
Dr. Gerberding tha se do t� duhet nj� p�rpjekje globale p�r t� eliminuar p�rhapjen e gripit t� shpend�ve.
?Do t� ishte e v�shtir� p�r �do vend, p�rfshir� tonin q� ta p�rballoj� vet�m nj� gj� t� till�. Por s� bashku, ne kemi nj� rrjet t� jasht�zakonsh�m mund�sish dhe k�t� duhet ta zhvillojm� m� tej?.
Dr. Gerberding theksoi se ishte pik�risht ky rrjet organizatash sh�ndet�sore q� realizoi kufizimin e SARS-it, s�mundjen me simptoma t� pneumonis� q� goditi Azin� vitin e kaluar, duke shkaktuar vdekjen e 800 vet�ve.

Pergatiti:Flori Bruqi