Flori - Press

Mire se vini ne faqen tone virtuale "Flori-Press" te moderuar nga stafi redaktues Flori Bruqi, Engjell Shehu,etj.

e shtunë, tetor 08, 2005

From : Flori Bruqi
Sent : Friday, October 7, 2005 5:31 PM
To : art-cafe@alb-net.com, floribruqi@hotmail.com
Subject : F.Bruqi-G.Ajgeraj:Perroi i Andrres

Petrit Palushi

Roman

Përroi i Andrrës

Kol Gjini, piktor, thirri miqtë më të afërt që të kalonin së bashku në gazmendin e 8-vjetorit të ndërtimit të studios së tij. Mbas përshëndetjeve të stërgjatura, sikur të ftuarit të mos ishin parë ç’prej kohësh me njëri-tjetrin, u hap një bisedë rreth historisë së Përroit të Andrrës (Shkak për nisjen e një bisede të tillë u bë Dea Kelmendi, e cila, krejt papritmas tha se, ajo studio pikture ku ndodheshin ata, quhej Përroi i Andrrës, sikur të tjerët të mos e dinin atë gjë. Me sa dukej, ajo vetë as ia kish idenë se ç’lidhje kishte një përrua me ëndrrat dhe aq më tepër, përse ajo studio e kishte marrë emrin kësisoj).

Asnjërit s’i shkoi ndër mend të thoshte se për ç’kohë bëhej fjalë në atë histori të Përroit të Andrrës, por çuditërisht të gjithë sikur kishin dëshirë të dëftonin ngutshëm se ajo ngjarje e pazakontë që mund t’i bënte kujtdo përshtypje, ndodhi në një fillim stine dhe, duke ardhë aq papritmas, i ngjante asaj borës së vonë të pranverës që prish rrëmbyeshëm të mbjellat dhe sidomos lulet e pemëve.

Mu në fundin e atij gazmendi, për t’i vënë krye bisedës, mbasi cakërruan gotat me njëri-tjetrin dhe britën si në kor: “Gëzueshëm!”, folën edhe një herë të gjithë rend njëri mbas tjetrit, si për t’u shpërmallur me një gjë të çmueshme, që s’do ta shihnin më kurrë me sytë e tyre.

Të nesërmen, në lagjen më të hershme të qytetit provincial, u fol gjithë ditën e lume se një natë më parë, në studio Përroi i Andrrës, qe zhvilluar një festë nën dritën e qirinjve, një si festë nën një dritë të zbehtë, ku s’u dëgjua kurrfarë muzike gjatë gjithë kohës. Madje, dikush tha se, Drinabardh Deda, që i kishte sytë e mëdhenj, për të cilin thuhej shpesh se mund të shihte sa për katër vetë, qe avitur pa u ndjerë pranë xhamave të studios. Kur kish parë se, të pranishmit e asaj mbrëmjeje nuk festonin, por sikur ia bënin me shenja njëri-tjetrit, atij i qe dukur se ata luanin teatër. Këto fjalë të tij, fjalë si të përgjithshme, si të thëna më shumë për veten e tij sesa për të tjerët, nuk befasuan kënd. Ajo që i befasoi më tepër, qe thashethemnaja që u përhap ngutshëm se, të gjithë ata që morën pjesë n’atë festë të turbullt, nuk ishin dukur që në mëngjes në qytet. Thuhej se kishin shkuar për të parë Përroin e Andrrës, aty ku mund të shfaqeshin me tepri pamje të turbullta, siç thuhej gjithashtu se, në fundin e mbramë, kishin shkuar të përjetonin çaste të festës që e kishin humbur, pra të rikrijonin festën e munguar të një nate më parë. Gjithsesi, nuk pushuan fjalët se ata kishin shkuar të qëndronin për do kohë mu pranë Përroit të Andrrës, ku shumë e shumë kohë më përpara, nëse mund të prekej ai vend dhe çdo gjë që ndryhej në brendësi të tij, atëherë lehtësisht mund të ndodhte një ashtulloj gjëje e trishtë sa nuk mund t’i tregohej kujt në ditë të rëndomta, por mund të ruhej për t’u kallëzuar lehtësisht dhe ngeshëm vetëm për në Natën e Varrit; vetëm atëherë fjalët mund të merrnin frymë, ndoshta mund të dilnin më lehtë dhe, tek e fundit, mund të merrnin një farë kuptimi…

1

Askujt nuk i shkonte ndërmend të thoshte se për ç’arsye e thirrnin Përroi i Andrrës, dhe as kishin dëshirë a një farë zelli ta shpjegonin atë gjë, por kur binte rasti, dhe një rast i tillë vinte shumë rrallë, përpiqeshin të tregonin se çdokush që shtrihej dhe e merrte gjumi aty pranë, mund të shihte ëndrra të rënda, të liga dhe të frikshme, dhe kur zgjohej, mund të zgjohej i frikësuar dhe kryet mund ta kish të rënduar.

Nëse e përmendnin emrin e tij, njw gjë e tillw nuk shkaktonte asgjë për momentin, kurrfarë hutie a diçka të përafërt, por kur flitej se ç’ëndrra mund të ishin parë aty, atëherë njerëzit bëheshin më të vëmendshëm, më vetmitarë dhe shpesh tkurreshin në turbullimet e tyre.

Natën, sidomos në natën e terrtë dhe të frigueshme, qe e vështirë të kalohej andejpari. Dukej se merrnin frymë me të madhe: gurët, ranishta, drurët aty pranë, Kroi i Shëngjergjit dhe uji sikur ngrinte; fryma që dilte prej tyre përhapte një zhurmë të madhe, sa njeriu mund të shurdhohej.

Kujtdo që e shihte për të parën herë, i dukej më tepër si një rruginë e shëmtuar sesa një përrua. Duke e kundruar më pranë, i dukej si një rrudhishtë që kish thithur gjithfarë zhurmash, krejt ujanën që rridhte shpengueshëm, shpendë të gjallë dhe të coftë, sa i duhej shumë kohë të mësohej me atë mishmash zhurmash dhe pamjesh, derisa të lirohej prej asaj zymtie, e cila, po të vazhdonte gjatë, mund t’ia brente kockat dhe shpirti s’mund t’i ndryhej në qetësi. Kësisoj, qe e pamundur të mësohej me atë pamje të ndërrueshme, sepse ai që kalonte për herë të parë andej, ose qe një kalimtar i rastit që vetëm sa merrte pak frymë në atë katund, për të kapërcyer më mbas në katunde të tjera dhe s’dihej se kur mund të kthehej më andej, ose kalonte një natë a dy si bujtës aty dhe kthehej përsëri nga kishte ardhur, pa pasur mundësi të mësohej me të gjitha tekat e përditshme e të përnatshme të Përroit të Andrrës.

Po të ishin larg tij, e ndjenin se avulli i ftohtë dhe fryma e akullt që lodronin atypari, përcillnin një zhurmë të pamësuar ndonjëherë për ta; po të ishin pranë, zhurma që dilte ç’prej aty, ishte tingëlluese për veshët e tyre, ndërsa tymi që përdridhej drejt qiellit ishte turbullues për sytë që bëheshin të vranët menjëherë. Prandaj, sapo e kthenin kryet andej, e lëviznin menjëherë me frikë, sikur të shihnin një lugat të madh me fytyrë dheu dhe krejt të lagësht dhe jo një përrua të vogël, krejt të rëndomtë, që sillte ujë si gjithë përrenjtë e tjerë, ku verave atypari laheshin fëmijët, siç laheshin edhe në përrojzën tjetër më pranë katundit. Megjithëse mbrëmjeve vonë, prindërit i qortonin fëmijët të mos laheshin më aty, prapëseprapë e nesërmja niste me të njëjtin ritual: fëmijë që thirrnin njëri-tjetrin të laheshin në përrua, dhe u pëlqente më tepër vendi pranë Kroit të Shëngjergjit; në mbrëmje vonë, prindër që qortonin përsëri fëmijët të mos shkonin të nesërmen të laheshin, jo nga frika se mos mbyteshin, se përroi në verë kish pakëz ujë, aq ujë të paktë sa ngjante me një përrojzë dhe, tek e fundit, me një vijë uji, as nga frika se, duke qëndruar gjatë aty do lodheshin dhe kur të ktheheshin në shtëpi do të shtriheshin menjëherë si të vdekur, as nga frika se mund t’i gjente ndonjë gjë tjetër e keqe, sepse atje shkonin bashkë të gjithë fëmijët dhe me ta shpesh shkonin edhe më të rriturit, por nga frika se fëmijët mos i zinte gjumi aty pranë dhe kur të ngriteshin do të ishin si të jermuar prej ëndrrave që mund të kishin lëvizur nëpër kryet e tyre, do të ecnin jermas dhe udhën prej gjysmë ore për në shtëpitë e nuk dihej saktësisht se për ç’kohë do ta bënin.

Kur fëmijët i çonin bagëtitë për t’i kullotur pranë Përroit të Andrrës, kërkush s’u fliste nëse bagëtitë pinin ujë në përrua. Nëpër katund flitej se bagëtitë s’i gjente gjë e keqe, edhe pse ishin kafshë shtëpiake, dhe as u shkonte nëpër mend se mund t’i gjente gjë e keqe. Kur s’i gjente gjë kafshët e egra që pinin ujë gjithë vitin aty, atëherë si mund t’i gjente e keqja kafshët e katundit, që pinin ujë aty të paktën vetëm për rreth pesë muaj? Kësisoj kishin gjetur një farë lehtësie që, kohë mbas kohe, ua kish hequr brengën e madhe se kafshët mund të pësonin gjë nëse pinin ujë në Përroin e Andrrës, megjithatë, kuajt, kur kalonin atypari, mezi ecnin: këmbët i kishin si të këputura, ndërsa kur kishin barrë mbi shpinë, e mbanin me shumë vështirësi.

Çdo gjë me frymë e asaj bote dukej sikur merrte frymë mundimshëm në fytin e Përroit të Andrrës…

2

Pa u futur ende në oborr, Shpendi ktheu kryet rastësisht si në të djathtë: në gardh, mu në atë vend ku zakonisht rrinin shpesh dy pëllumbat e vëllait të tij më të vogël, pa një krye berri. Iu duk si një kafkë e moçme. Mendoi se dikush mund ta kish vënë aty për të friguar sorrat, për të larguar ato sorra të zeza, të cilat, kohëve të fundit, vinin shpesh dhe dëmtonin të mbjellat në kopshtin e vogël. Krejt pa vëmendje vuri re se dikush po e lante e stërlante me ujë atë gjë që atij fillimisht iu duk si kafkë e hershme. Kur u afrua, e njohu menjëherë: ai krye berri qe i dashit të shtëpisë së tij. Dashi me brirë të mëdhenj kishte humbur në kullotë shtatë ditë më parë dhe ata e kishin kërkuar kahmos, madje kishin marrë edhe dy ndihmatarë në katund, por mundi i tyre kishte shkuar shkret. Vetëm kur u hapën fjalët se ç’prej kohësh po sillej ujku rreth e rrotull, pra, vetëm atëherë e lanë kërkimin dhe kur dikush tha (por nuk dihej se kush), se, do kurdo, dashi do të gjendej, në mos krejt, së paku një gjurmë e tij, qoftë edhe një shenjë e vetme, atëherë të gjithë sikur u liruan nga një peshë që u rrinte bukur rëndshëm mbi krye.

Kur u fut në Odën e Zjarrit, nëna e tij që po rrjetonte përfundësen e nje çorapeje të leshtë, e pa ftohtas, vranët dhe si me dyshim, sikur ta kishte mësuar me kohë se ai s’kishte parë gjë, prandaj Shpendi duhej t’i tregonte asaj se gjithë rrugëtimi i kishte shkuar dëmas, dhe, ç’ish më e rënda, duhej të shtonte se qe kthyer me një kujtesë të zbrazët. Ndërkohë, Shpendi e pa si hutueshëm, krejt hutueshëm, si ajo e kish marrë vesh aq shpejt atë gjë, madje kishte qenë krejt e pamundur ta kishte qenë dikush në atë vend ku kishte qenë ai. Aty për aty deshi ta johnonte se kish qenë atje, madje desh t’i thoshte se as i kish shkuar nëpër mend të shkonte në atë vend, por kur e vuri re se ajo qe zymtuar në fytyrë, çka do të thoshte se mund të dinte shumë e shumë gjëra, nuk e çeli gojën. Pas një grime, kur ajo e pa se Shpendi s’po bëzante, bërtiti me të madhe: “Zot, na ruej prej t’zezave!”, vuri duart në krye si për t’i ikur një të keqeje të madhe që po avitej të mbulonte rëndshëm atë mjedis atypari. Mbas kësaj e pa Shpendin ngultas tek këmbët e te kryet. Kur e vuri re se atij i kish mbetur veç fryma dhe s’e kish mendjen në vend, nisi të nëmte e të truante: “Përrue i Andrrës, he kjofsh pa krye!”. E pa edhe një herë ngultas drejt e në sy, më prapa u skajua, zuri vend menjëherë në qoshe të odës dhe vazhdoi ta këqyrte përsëri atë, sikur të mos ishte Shpendi, por dikush tjetër që s’e kish parë kurrë me sy, që s’e kish parë kund në fytyrë të dheut: një njeri krejt i huaj, i cili edhe pse dukej i ngathët dhe turbull kah kryet, sikur kishte ardhur papritur dhe pakujtuar t’i fuste zjarrin asaj shtëpie dhe pa u shqetësuar fare ta kthente lehtësisht në një shkrumbnajë të pafundme. Megjithatë, ajo u ngrit, mori një copë bukë, mori edhe dy kupa të drunjta, në njërën kupë hodhi një të tundme tëlyni, ndërsa tjetrën e mbushi me kos, me një kos të trashë, pothuajse trup të trashë, dhe ia solli atij, si për t’i treguar se ajo e kishte kuptuar fort mirë atë se, përveçse i kishte humbur krejt mendtë e kresë, qe edhe i unshëm, dhe s’kishte si të ndodhte krejt tjetërndryshe se ai kishte dalë prej shtëpie qyshse pa dalë mirë drita e asaj dite. Kur e vuri re se ai nisi të hante bukën thuajse papërtypas, por dhe kur e pa se sytë i qenë futur në një rreth krejt të zi, foli si vetmevete: “Zoti kjoftë me ne!”.

Shpendit i erdhi keq që kish qenë në ëndërr. I erdhi jashtëzakonisht keq që një lumturi të tillë e kish provuar ashtu dhe e ndjeu se për të parën herë në jetën e tij po dehej nga ëndrra, njëlloj si të ish një lumturi e tepërt, të cilën e priste ç’prej kohësh. Nga ana tjetër, e mori me mend se as e kish ëndërruar ndonjëherë se mund të shihte gjëra të tilla, të cilat po e trazonin hutueshëm dhe po e bënin të vlonte së tepërmi shpirtin e tij, më tepër se kurrë ndonjëherë në jetë. I kënaqur që kishte parë gjëra të tilla, pavarësisht se në ëndërr, n’atë gjë krejt të lumnueshme, e mori me mend se gjëra të tilla i kish humbur përgjithmonë, të cilat mund t’i vinin në mendjen e tij, në rast se do t’i vinin ndonjëherë, vetëm si një vegim i largët, jashtëzakonisht i largët, sikur të mos kishin ekzistuar në një ëndërr që e kish parë pak më parë, por sikur t’i kishte parë me sytë e tij që në kohë të fëmijërisë dhe tani po i shfaqeshin turbull-turbull, si për ta trazuar edhe një herë mendjen e tij të lodhur për atë kohë, kur ai shpesh ëndërronte të kapërcente Përroin e Andrrës, të kapërcente edhe malet që ishin përtej tij, të mbërrinte në malin më të fundit, aty ku dukej se kupa e qiellit e kishte shtypur krejt majën e atij mali, ta kapërcente hovshëm edhe atë majë mali të fundit dhe të shihte se ç’bëhej andej, në atë vend ku ai mendonte se nuk kishte më njerëz, por bënte gjithmonë dimër i mbrapshtë dhe ku binte borë, nga ajo bora e madhe që e mbulonte çdo gjë dhe për kah lartësia e saj, ia kalonte edhe njeriut më të gjatë të katundit, mund t’i arrinte deri tek kryet. Kur mendoi se ato gjëra që kish parë aty nuk mund t’i shihte më askund, madje as edhe në përfytyrimin më të hapësirshëm, e ndjeu se pikërisht një mungesë e tillë po ia hiqte të gjitha fijet e gjallërisë që i kish dhënë ajo gjë e lumnueshme, që atij iu duk njëkohësisht si një ëndërr e pakmëparshme, por dhe e dikurshme, që kishte zbritur vetëm për pak kohë për të lodruar ankthshëm në mendjen e tij.

Ajo gjë ngacmuese, krejt e lumnueshme, sikur kishte ardhur për ta sjellë atë rreth e rrotull, por edhe për ta qetësuar sadopak në ato ditë trazimesh të pandërprera...

Ndërkaq, edhe kujtesa nuk iu duk aq e shterpët…

3

Mu atë mbrëmje qyshse Shpendi mbërriti në katund, gratë që zakonisht qëndronin në shtëpi dolën nëpër rrugina të mblidhnin fëmijët; ata fëmijë që më parë mezi mblidheshin, atë radhë ngarendën për t’u kthyer sa më parë, hëngrën bukë shpejt e shpejt dhe ranë të flinin herët, aq herët, sa bënë fjalë me prindërit e tyre se nuk mund t’i merrte gjumi me zor; burrat që mblidheshin zakonisht në mbrëmje tek Dardhishta e Varun, u shpërndanë shpejt e shpejt, ose më saktë, sa u mblodhën për të marrë frymë, u pikaderdhën ngutshëm sikur ta parandjenin se reja do të gjuante atë pemë dhe t’i shkretonte të gjithë ata që ishin pranë saj, pra ata që zakonisht shpërndaheshin vetëm mbasi binte mbrëmja e vonë, mbërritën në shtëpitë e tyre në kohën kur mblidheshin fëmijët. Menjëherë i zgjidhën qentë e lidhur, por hungërimat e tyre s’pushuan gjithë natën e gjatë deri aty kah mëngjesi i vonë, më i vonë se radhët e tjera, kur u detyruan t’i lidhin, se fëmijët me t’u zgjuar, dolën menjëherë përjashta dhe prindërit u friguan së tepërmi se qentë e zgjidhur mund t’u turreshin fëmijëve (Atë sapo e kish zënë gjumi aty dhe thoshte se s’kish parë gjë. Dhe ku? Aty ku njeriu, sa ta mbështeste kryet, mund të shihte menjëherë ëndrra të tilla që mund të trazonin edhe të vdekurit, dhe kur të ngritej i trishtuar prej ëndrrave, mund të shkonte për shumë kohë si i jermuar. Kësisoj, të shtriheshe pranë Përroit të Andrrës, të mbështetje kryet për të fjetur atypari, mu në vendin ku lodronin ëndërrimet dhe të mos shihje gjë prej gjëje, do të thoshte, sipas banorëve të atyshëm, të shëmtohej krejt katundi, të shëmtoheshin lehtësisht të gjallët dhe të trishtoheshin rëndshëm të vdekurit, do të thoshte që edhe dita më me diell të dukej e vranët, ndërsa ajo me shi të dendur të dukej si nata më e terrtë e vitit, siç do të thoshte gjithashtu se njerëzit do të shkonin si dehshëm dhe si të lumturuar prej lëvizjes dhe veprimeve të ashtullojta, thuajse pa ditur dhe pa e mësuar kurrëndonjëherë se ç’bënin).

4

Disa ditw më vonë Shpendi u pendua gjithashtu që s’kishte mundur t’i thoshte nënës së tij qyshse atë natë kur u kthye në shtëpi mbas atij rrugëtimi të shkretimtë tek Përroi i Andrrës, se gjithë atyre ditwve kishte parë ëndrra, herë të mira dhe herë të këqija, por më shumë kishte parë ëndrra të rënda, ku lëviznin gëzueshëm bolla të gjata dhe si me ngjyrë të zezë në të errët, madje pat parë një bollë të tillë me krye të ndarë përgjysmë, të cilën e morën, e poqën dhe e hëngrën dy fëmijë të vegjël; në një rast tjetër pat parë dy bolla të tilla të lidhura njëra me tjetrën dhe një zog i madh pat rënë prej qielli dhe i pat marrë me sqepin e tij të gjërë, në një rast tjetër, dhe i kujtohej fort mirë ai rast i tillw, sa kishte dëshirë ta tregonte gjithandej dhe e kish treguar ku kish mundur, pat parë një bollë stërmadhe që dikush po ia lante kryet me ujë të nxehtë, ndërsa ajo nuk lëvizte, por vetëm sa luante bishtin si e dehur nga lumturia. Ndërkaq ai prapë u pendua që nuk i dëftoi asaj qysh atw natw se në një rast kur e kishte kthyer kryet kah Përroi i Andrrës i qe dukur si një bollë e vrarë, ndërsa tek po largonte sytë prej aty, ndoshta për herë të fundit, se s’pati dëshirë të shihte më andej, përroi i mbeti në mendje si një bollë e coftë dhe pa krye.

5

Vetëm dy javw më mbas, Shpendi bëri çudi me vetveten që nuk kish mundur t’i thoshte nënës së tij se, i kish dalë gjumi jo nga ëndrrat, por nga të ftohtit dhe vonë, jashtëzakonisht vonë mbasi qe shtrirë në atë vend, e kish ndjerë të ftohtin në trup, pra nuk e kish zënë gjumi aty rastësisht, ngaqë qe i lodhshëm dhe po i vinte përtesë të shkonte në shtëpi, por kish shkuar vetë, si me thënë, me vetëdije të plotë, me mend në krye, ta merrte gjumi në atë vend, vetëm e vetëm të provonte se ç’lloj ëndrrash mund të shihte dhe si mund ta ndjente veten mbas asaj. Ai qe i bindur se do të shihte ëndrra, dhe kish shkuar gjithmonë me mendimin se do t’i shihte fort të liga, siç qe folur gjithmonë e jetë në katundin e tyre se, njeriun po ta zinte gjumi pranë Përroit të Andrrës, kur të zgjohej, mund të zgjohej i trazuar, por jo prej trandjes, as edhe prej zhurmës së ortekut të borës, as prej trazimit të qiellit, as edhe prej bubullimave që lëshoheshin nëpër qiell, as prej hungërimave të shtazëve të egra, as edhe prej ndërrimit të natës me ditën, as prej rrënimit që mund të vinte si pa u ndjerë dhe merrte gjithçka gjente përpara, as edhe prej mungesës së ujit dhe ushqimit gjatë kohës kur mund të sendërtohej ëndrra. Ai qe i bindur gjithashtu se njeriu nuk mund të zgjohej as prej natës së ftohtë akull, as edhe prej ditës së nxehtë shkrumb, por vetëm prej ëndrrave të liga, të trishta shumë dhe aq të rënduara, sa mund t’i vinte kryet mbarë e mbrapsht gjithë ditën e natën e lume. Prapë, sikur u lehtua në shpirt kur u ndërmend se, edhe po të kish qenë në gjendje të dëftonte për një gjë të tillë, do të kish qenë e kotë, sepse, ndërkohë, nëna e tij kish dalë jashtë duke nëmur e truar për të zezën që kish ardhë aq papritmas në shtëpinë e tyre, dhe ai s’kish me kë fliste, përveç me veten e tij, ose me katër muret e zbrazëta të shtëpisë. Pra, vetëm shtatë ditë më vonë, Shpendi ndjeu një si lidhje tjetër në fyt që nuk kish mundur t’i kallëzonte edhe tjetërkujt shkurteshkurt se, kur e kish zënë gjumi pranë Përroit të Andrrës, në atë vend ku merrnin frymë ëndrrat dhe bëheshin me krahë dhe me këmbë më tepër se në çdo vend tjetër, pa harruar se do të shtonte se nuk kish patur fatin të shihte asnjërën prej tyre, të paktën t’i shihte gjysma-gjysma, ose një pjesë të çerektë, si nëpër mjegull kish ardhë pranë tij Sibora, e veshur me një lloj drite a diçka tjetër që ai kurrsesi s’mund ta përfytyronte; se ai e kish ndjerë veten si dehshëm, mu për atë që ato ëndrra të rënda, të liga dhe të mbrapshta, nuk kishin kaluar nëpër kryet e tij dhe as vetë s’e kish marrë vesh mirë si i kish rrëshqitur gjithë ai fat që e kish patur aq pranë, ai fat i bardhë që e kish kërkuar me ditë, me muaj, me vite, ndoshta ç’prej ditës kur kish ardhë në jetë. Prandaj, kur e solli nëpër mend Siborën që i kish thënë se ai s’kish shkuar në atë vend për të vdekur, por për të parë ëndrra, u lehtua në shpirt dhe e ndjeu se mendja e tij po shpëtonte prej një gjymtimi të vazhdueshëm; u lehtua për të dytën herë, kur e çoi nëpër mend atë që iu shfaq si nëpër mjegull dhe mu për atë gjë, ato ëndrra nuk iu dukën aq të zbrazëta, siç iu dukën në fillim sapo i dha lamtumirën Përroit të Andrrës…

6

Shpendi e ngriti si rrëmbimshëm kryet kah qielli: yllzit vallëzonin dhe vallja e tyre sikur s’kish të sosur. Vallëzonin herë dy nga dy, herë trumba-trumba, sikur të ishin zogj dhe jo yllzi. Rishtas nisën shtegtimin dhe atij i erdhi erdhi keq, jo se shihte yllzi për herë të parë në vallëzime të tilla, madje duke ndërruar vendet e tyre krejt shkujdesshëm, as nga frika se s’do t’i shihte më të vallëzonin ashtusoj, pra as nga frika se s’do të kish rastin t’i shihte përsëri, por u mësua shumë me to, sikur t’i kish parë ashtu ç’prej kohësh dhe jo vetëm në atë natë të tillë vetmuese. Nuk ndihej gjë tjetër, veç zhurmës së ujit të Përroit të Andrrës, zhurmë që vinte si e largët, si shumë e largët, aq e largët, sa mezi ndihej dhe çdokush mund ta merrte me mend se ajo lloj zhurme mund të vinte prej kahdo, por kurrsesi prej Përroit të Andrrës.

Në rast se e mbërthente dëshira të dëgjonte mirë zhurmën e ujit, zhurmën e atij uji të frikshëm që s’e kish larg më tepër se shtatë a tetë hapa, atëherë duhej që veshin ta afronte pranë tokës, shumë pranë tokës dhe vetëm kësisoj mund të mbërrinte në përfundimin se qe vetëm zhurmë e ujit të atij përroi. Kur në një rast, dhe atij iu duk se qe i vetmi rast, veproi ashtu dhe s’dëgjoi kurrgjë prej gjëje, u ngrit si mundimshëm në këmbë dhe pa kurrfarë dëshire gati sa nuk tha: “M’asht ba kryet lamsh”. Ndërkaq, sa u pendua për të tjerat fjalë që nuk po thoshte, dhe as po e merrte mundimin t’i thoshte, nuk u pendua aspak për ato gjëra që mund të bënte pak më vonë, kur i erdhi ndër mend se do të avitej sa më pranë të dëgjonte zhurmën e ujit, ta dëgjonte jo një herë, por me qindra, derisa të bindej se qe vetëm zhurma e ujit të Përroit të Andrrës. Të nesërmen, së paku, vetëm të nesërmen, të dëshmonte se qe zhurmë e tij dhe vetëm e tij dhe s’e kish ngatërruar me kurrfarë zhurme tjetër, ose të paktën, të dëshmonte se, në mos e Përroit të Andrrës, qe zhurma e përafërt e tij, ose tek e fundit, mund të lehtohej se ashtu i kishin bërë veshët.

Sa herë që i bëhej se po kthente sytë kah qielli, kupa e qiellit e mbushur kulmas me yllzi vetëm rrotullohej e rrotullohej. Në një rast kupa e qiellit u kthye mbrapsht; ai, sapo kish zënë vend në mes të saj dhe së bashku me të po lodronin nëpër një ujanë të pafundme. Kur kupa nisi të lëkundej, ngadalshëm po mbushej me një ujë të ftohtë dhe të ftohtit po i kalonte tejpërtej nëpër gjithë trupin. I ftohti po m’i bren edhe kockat, foli me vete. Pa e mbaruar mirë fjalën e fundit, kupa e qiellit u kthye përsëri sikur kish qenë në fillim: uji u avullua sa të hapësh e të mbyllësh sytë dhe ai e ndjeu se trupi po i nxehej si shpejt e shpejt. I ngrohti sikur po m’i lidh kockat nji nga e nji, foli përsëri me vete, por kur e solli si nëpër mend se kupa e qiellit mund të kthehej rishtas përmbys dhe i ftohti mund t’ia brente kockat e trupit përsëri, mori të dridhura nëpër trup.

Vegimshëm vuri re edhe dy kuaj nën dritën e yllzive. Dy kuaj që rendnin shpenguar, që ngarendnin sikur të ishin liruar prej një pengimi të gjatë. Në fillim mendoi se qenë të braktisur, të vetmuar, thuajse si mall pa zot, si të kishin vetëm një qiell nate mbi krye, vetëm një si qiell nate për mbulojë, por kur i humbën nga sytë, pranë Kepit të Sorrave dalloi dikë që nxitonte, dhe vetëm atëherë e mori me mend se ai mund të ketë qenë i zoti i tyre, por s’i shkoi ndërmend se qenë dy kuajt që kishin humbur para do ditëve.

Fillimisht, nuk u përpoq t’i njehte yllzit. Nëse do të përpiqej t’i njehte ato, atë gjë mund ta bënte sa për të kaluar kohën, por s’e bëri atë gjë, jo se iu kujtua këshilla e nënës së tij (që në vogëli ajo i kishte thënë të mos i njehte kurrë yllzit, se sipas saj, ishte gjithnjë keq t’i njehte njeriu yllzit), as edhe për shkakun se s’pati kohë, se kohë pati pothuajse gjithë natën e lume. Fillimisht iu duk se pati aq kohë sa t’i merrte yjet me dorë dhe t’i sillte një nga një mu aty pranë Përroit të Andrrës, por nuk e bëri atë gjë vetëm e vetëm se yllzit ecnin shkujdesshëm, krejt shkujdesshëm, dhe ashtu si shkujdesshëm ndërronin vendet. Yllzit qenë shumë, aq shumë, sa i dukej se po të niste atë punë, do t’i duhej të njehte jo yllzi, që së paku dukej se mund të numëroheshin me sy, por do t’i duhej që për netë të panumërimta të njehte kokërriza të panumërta rëre.

Megjithatë, rishtas nisi t’i njehte yllzit. Nuk e kujtoi mirë sesa kish numëruar, por mbylli sytë dhe mendoi se do të ish shumë më mirë t’i numëronte me sy mbyllur. Kur mendoi se gjithë qiellnaja qe me yje, e pa të udhës t’i numëronte vetëm ashtu. Vazhdoi të numëronte, por kur e ndjeu veten si lodhshëm, iu duk sikur po numëronte zjarre të vegjël, më vonë krimba dhe kur iu bë se një grumbull krimbash po binin nga qielli dhe po aviteshin për kah sytë e tij, i hapi sytë si përngutas dhe sa nuk tha me vete: “Ka dashtë zoti që s’jam n’andërr!”.

Kur yllzit humbën në humbtajën e qiellit, e mori me mend se nata do dilte shpejt. Nuk e merrte dot me mend se ç’kohë qe dhe as u përpoq ta bënte një gjë të tillë, kur iu bë sikur dëgjoi zërin e Siborës:

- Çohu! S’ke ardhë me vdekë!

Ndërsa ai, ashtu i shtrirë, as e mori mundimin të ngrihej.

Sibora sikur foli prapë:

- Çohu! Nuk ka vdekë kush prej andrrave!

Shpendi s’mundi të nxirrte qoftë edhe një fjalë të vetme. Kur e vuri re se e kish tepër të vështirë t’i dilnin fjalët, u ngrit në këmbë dhe nisi të rrotullohej se mos e shihte Siborën kund. Iu bë sikur ajo kish ngritur dy duart lart dhe i lëvizte ta tërhiqte fuqishëm mbas vetes. Sikur qe veshur me mjegull, sikur qe mbuluar me një mjegull të terrtë. Sikur ajo lloj mjegulle e tërhoqi si zvarrë, ndërsa ata të dy, edhe pse shtyheshin ndër veti, prapëseprapë, së bashku u zhytën në kupën e qielltë dhe humbën nën llamburitjen e yjeve. Mbas kësaj, sikur u zhdukën për të mos u kthyer kurrë.

7

Nuk arriti ta merrte vesh mirë, ose më saktë, i dilte krejt nga mendja, ose nuk mundi ta mblidhte mendjen nëse kishte qenë ditë apo natë kur kishte qenë pranë Përroit të Andrrës, kur qe shtrirë aty ta merrte gjumi dhe të shihte ëndrra të rënda, nga ato ëndrra që s’i kishte parë kurrë në jetën e tij. Shpesh i ngatërrohej dita me natën dhe gjithnjë e më shpesh dita sikur shtegtonte në trupin e natës, sa atij i turbullohej nëse kishte qenë mesi i ditës apo i natës kur ai qe shtrirë pranë Përroit të Andrrës për të parë ato dreq ëndrra që s’mbërriti kurrsesi t’i shihte. Ndërkaq, e ndjeu se edhe pse kohë vere, po pikërrohej prej të ftohtit dhe trupin po e kapte ngrija pak nga pak, ashtu siç mbërthen ngrija teshat e ndera në gardh në një ditë të akullt dimri.

Provoi përsëri t’i mbyllte sytë. Po mundohem shkret, sikur foli vetmevete…

Krejt turbull gjithashtu nisi t’i vetonte para syve, se kur binte borë atypari, veçanërisht nga ajo bora që binte shtëllunga-shtëllunga, e cila e mbulonte rrëmujshëm krejt hapësirën përreth, shpeshherë për së largu shfaqeshin vija të zeza nëpër pemë, të trupëzuara pa kurrfarë rregulli, sikur ato vija të zeza nxirrnin më në dritë hartografinë e kurorës së pemës, ndërsa në pemët më të gjata shfaqeshin vija të zeza të kryqëzuara; kur binte brymë mbuloheshin pemët, gurët, shtëpitë, shelgjishtet anash kah kalonte uji i Përroit të Andrrës, dhe krejt vendi dukej rrjetëza-rrjetëza bryme; kur binte shi, nga ai shiu i rrëmbyeshëm, uji i Përroit të Andrrës rritej aq shumë sa merrte po rrëmujshëm përpara gurë të mëdhenj e të vegjël, të cilët merrnin një ngjyrë tjetër dhe jo si ajo e zakonshmja, por herë në ngjyrë të kuqërremtë dhe herë në të zezë në të errët, siç merrte dhe përplaste andej-këndej trungjet e pemëve, sikur të përplaste shpirtra njerëzish, ato shpirtra të ngrirë dhe të drunjtë, të cilët, sapo të ndalej shiu dhe të ngadalësoheshin edhe ujërat e rrëmbyeshëm, mezi ç’prisnin si në ethe të ringjalleshin dhe të frymonin përsëri për t’u larguar një herë e mirë nga ajo gjendje e humnershme ku ndodheshin përkohësisht dhe ku i kishte hedhur dallga e harresës…

8

Mund ta kish shqetësuar drita e zjarrit rreth e rrotull, por prapë sa nuk e ngriti zërin sikur të thoshte se dritën e zjarrit s’e kishte vënë re, por vetëm dritën e yjeve, vetëm atë dritë, se sytë e tij shkuan veç aty dhe atë dritë sytë e tij të nxirë e përpinë si të uritur. I ftohti, po, ndoshta mund ta kishte rënduar, por as që e kishte ndjerë atë, sepse pati plot tesha me veti, dhe vetëm atëherë e ndjeu se po mbërdhinte. Ndoshta duke menduar për Siborën s’e kishte zënë gjumi dhe mu për atë e kish trembur gjumin si trembshëm, por edhe atë s’mund ta thoshte se, vetëm për pak kohë kish menduar për atë dhe se nuk kish menduar ai i pari për të, çka e lehtonte së tepërmi, por ajo qe shfaqur si mjegull nate, por edhe si re, dhe po ashtu, mu si re e bardhë dhe si mjegull e terrtë, qe zhdukur në yllznajën e madhe dhe të pafund, sikur të zhytej në një flakë zjarri të përjetshme dhe të pamatshme. Ndërkohë, s’qe e tepërt të thoshte se yjet sikur shkrepëtinë dhe kish pritur që ajo të shfaqej prapë. Kish qenë vetëm, edhe mund të jetë trembur dhe ndoshta për këtë s’e kish zënë gjumi, megjithëse s’qe trembur ndonjëherë në jetën e tij, as kur kish qenë i vogël, dhe mund ta thoshte pa frikë atë gjë se, në një rast, kur ai kish qenë vetëm nëntë vjeç dhe jo më tepër, kur i patën humbur bagëtitë që i kish nxjerrë në kullotë, kish dalë qyqevetëm dhe i kish kërkuar kahmos, madje, edhe kur e pat zënë mesi i natës te Kepi i Sorrave, pa kurrfarë frike qe kthyer në shtëpi.

Zhurmë kish ndjerë, por s’i kish ngjarë si zhurmë e ujit të përroit. Uji i përroit dremiste, por përroi i qe dukur si i shkretimtë dhe ndoshta kjo i kish ndodhur se s’kish patur shumë kohë ta kthente kryet andej. Ndërsa zhurmë, po, zhurmë kish ndjerë, por ajo sikur nuk vinte andej, por vinte vetëm nga qielli dhe sikur u shndërrua në një muzikë të një kënge të njohur, të cilën e këndoi si vetmeveti disa herë, ndërsa sa nuk e ngriti zërin se, hiq më së pakti, mund ta kishte kënduar shtatë herë, mund ta kishte kënduar edhe më tepër, mu për shkak se kishte qenë vetëmqyqe, madje kësisoj e kishte shijuar me tepri, pra magjia e asaj këngë e kishte tërhequr mbas vetes si marramendshëm, siç e pat tërhequr edhe Përroi i Andrrës, sidomos atëherë kur mblidhte gurët pranë tij për të ndërtuar shtëpinë e tij të re (atë shtëpi të cilën e këqyrën fillimisht me dashuri dhe me ëndje i madh e vogël dhe njëkohësisht sikur u këndellën të gjithë prej saj, madje kishte pasur raste që dilnin përmbi katund dhe e shihnin me një lloj lumturie të vdekur, më mbrapa u trembën prej saj si prej një të vdekuri stërmadh në mes të katundit dhe i hoqën sytë prej asaj shtëpie sikur të liroheshin prej një pezmi të madh dhe të pakuptueshëm, ndërsa ai vazhdonte të banonte aty njësoj si më parë, veçse nuk dilte edhe ai si të tjerët përmbi katund të kundronte shkëlqimin e gurëve të shtëpisë, sidomos në perëndim të diellit).

Ndoshta, kështu i dukej tani se, sa herë që kish lëvizur sytë, i kish lëvizur vetëm për kah qielli dhe jo tjetërkah dhe s’iu lodhën ndonjëherë. Sa e ndjente se po i lodheshin sytë, si papritmas e kapte një dëshirë e re, e rrufeshme, t’i kthente përsëri kah qielli dhe t’i humbte prapë në kupën e qielltë që kish mbi krye.

E solli nëpër mend se nata i qe dukur shumë e shkurtër, aq e shkurtër saqë i kish kaluar si nëpër ëndërr.

Por, nëse nuk pati rastin të shihte ëndrra të rënda, e ndjeu mungesën që s’e kishte ndihur fati të zhytej në të tjera, krejt ndryshe nga ato që mund të shiheshin aty, por që tani për tani, atij s’i shkonte nëpër mend se ç’lloje të tjera mund silleshin në kryet e tij.

Pa dalë mirë drita, u afrua pranë përroit, shpëlau sytë, mbushi një grusht me ujë dhe e piu vetëm një hulm, vetëm një hulm e piu esëll dhe briti me të madhe se vetëm pak gjëra pa krye i kishin dalë para syve!

U ngrit nga shtrati dhe fërkoi sytë si me zor.

Më në fund sikur ndjeu një lehtim të madh në shpirt kur mendoi se kishte ende kohë për të fjetur dhe u shtri përsëri në shtrat. Ndërkaq, iu zgjua një mendim tjetër, një mendim i tillë se rrugëtimi i parë për në Përroin e Andrrës i kish shkuar kostsëkoti: thuajse një endje e veçantë, e mënjanuar, një rrugëtim i vdekur, krejt hapaqorras. Megjithatë, aty për aty mendoi se kështu mund t’i ndodhte me qindra herë po të shkonte prapë atje, dhe, sikur u lehtua në shpirt kur u ndërmend se kishte ikur nga një hall i madh dhe i pakuptueshëm që e mbante ç’prej kohësh të shtrënguar si mundimshëm për fyti...

9

Kur çelte dita, të zgjuarit më të hershëm fërkonin sytë me përtesë kur ndërmendeshin se mjegullnaja e Përroit të Andrrës do t’i thithte në brendësi të saj deri në mbrëmje vonë. Gjatë ditës së gjatë, duke u ndjerë si të kënaqur se po i lironin një nga një të fshehtat që mund të fshiheshin aty, sikur shfaqnin edhe pakënaqësinë se do të vinte mbrëmja dhe gjumi do t’i rrëzonte për tokë dhe prapë të nesërmen do të ngriteshin si me pritesë se niste rituali i lodhshëm i ditës.

Në hyrje të natës, një si mjegull e përhimtë e rrethonte katundin sikur t’i vinte një kurorë për shkak të qetësisë së banorëve gjatë natës së terrtë, ngjyrë të cilën ajo s’e ndërronte në asnjë sekondë të frymëmarrjes së saj. Vetëm në mesnatë. Vetëm mu në mesin e natës ajo sikur mblidhej në shtëllunga të dendura tymi dhe afrohej më pranë qiellit.

Gjatë gjithë natës së lume, shtëpitë sikur qenë rrafshuar, kupa e qiellit sikur qe kthyer mbrapsht dhe pat zënë vend ngultas në tokë si për të mos u shkulur kurrë më ç’prej andej, pemët sikur qenë rrafshuar për tokë dhe të vendosura rrëmujshëm dukeshin se kishin zënë vendin e hijeve të tyre, të atyre hijeve që mund t’i lëshonin kur ishin në këmbë, ende të paprera. Nuk ndihej zhurmë gjëkundi. Vetëm një qen stani hungëronte pranë Lisit të Korbave, do korba lëviznin frigueshëm prej lisit të tyre sa herë dëgjonin qenin që hungëronte si vajtueshëm aty pranë, ndërsa Përroi i Andrrës përcillte një zhurmë friguese si për të ndihur një qen të vetmuar dhe një grusht korbash që përpiqeshin lodhshëm të prishnin qetësinë e vdekshme të atij katundi nën atë kupë të terrtë e të zezë të qiellit.

Ai katund atypari qe kryqëzuar prej hijeve dhe prej thashethemnajës që pothuajse rrjetonte çdo sekondë të ditës dhe mund të pushonte vetëm në mbrëmje vonë, si për t’u pastruar nga frymëmarrja e tepërt, kur njerëzit shtriheshin lodhshëm për të fjetur dhe për t’u ngritur si dehshëm që pa nisur mirë dita e nesërme; dita i tërhiqte në terrin e saj të padukshëm, ndërsa nata i lidhte përmbas vrantësirës së gjumit si për t’u shpërmallur me një jetë tjetër

Prandaj, ajo çka i ndodhi Shpendit, që banorëve të atij katundi u pëlqente gjithherë ta quanin si ndodhia më e mbrame dhe që nisi t’u shfaqej para syve në çdo stinë të vitit, u formësua tek Përroi i Andrrës, mu n’atë vend me terr, me dritë të terrtë dhe me mjegull, kur veçanërisht ditëve të zymta, dukej si një shpellë e madhe që vetëm nxirrte tym të zi, një tym krejt të zi dhe të errët.

10

Shpendi u avit tek Verri i Zi. Aty pranë vuri re Col Pepën (që e kish shtëpinë pak në të dalë të katundit, mu nga ana e epërme e tij) dhe, kur u afrua e u afrua përsëri, e dalloi më së miri edhe një herë.

Një frymë e fortë frynte paprajshëm, por ajo s’e pengonte ta dallonte mirë atë njeri që s’dëgjonte mirë nga veshët, por edhe për të parë, shihte pak si turbull.

I erdhi çudi se në ç’rrethana gjendej ai njeri aty, kur edhe prej shtëpisë së tij dilte shumë rrallë, saqë shpesh njerëzit flitnin ndër veti se ai sikur e kish lënë atë botë ç’prej kohësh.

Nuk pati kohë të mendonte se një shurdh po kundronte turbull Verrin e Zi në atë natë të shkurtër vere, por kur iu avit shumë pranë, thuajse ngjitmas me të, i thirri me emër. Tjetri s’iu përgjegj, madje nuk foli as kur hodhi një gur në ujin e përroit dhe bëri bukur do zhurmë. A asht Col Pepa, a m’bajnë sytë? U ndërmend vetëm kur e vuri re se nuk po bënte fjalë me Col Pepën, por me një pemë të zhveshur, krejt të rëndomtë, që e kishte mbuluar ngrija tejpërtej (Një pemë e ngrirë në pikë të verës, ndërsa ai, nuk po pikërrohej nga të ftohtit!?).

U mundua përsëri ta shihte atë pemë të zhveshur e të ngrirë për të dytën herë, por s’mundi kurrsesi: ajo pemë e zhveshur dhe e ngrirë iu zhduk rrëmbyeshëm nga sytë, sikur të mos kish ekzistuar kurrë më parë.

Krejt i rrënuar në shpirt, i hapi sytë mundimshëm përsëri. Pas një grime vuri re një trup të kocktë. Ç’asht kjo e zezë? Ndjeu një shtrëngesë në fyt, hapi sytë më fort që ta shihte më mirë dhe kësaj here trupi i kocktë u dyzua: herë u formësua si trup i gjallë dhe herë si i vdekur, me dy sy dhe njëkohësisht qorr me sy në ballë, që thithte edhe zhurmën e një zëri më të largët, por që s’dëgjonte as zhurmën e ujit të Përroit të Andrrës që s’e kish as dy hapa larg. I vuri duart në ato supe të kockta, por ato u shkriftuan. Sikur po i vinte duart mbi dheun e një varri të zbrazët. Në fundin e mbramë, sikur të mos i vinte gjëkundi, por do t’i mbeteshin si pezull një grimë herë në ajrin tepër të rënduar. Nuk qe në gjendje të fliste e të tregonte se nuk qe avitur atypari të shihte se ç’po bënte ai njeri i kocktë, me se po merrej në atë natë të gjatë (sikur t’ish një natë dimri dhe jo një natë vere që kalonte aq shpejt dhe i rrëshqiste njeriut sa të merrte frymë vetëm dy a tri herë), por as kish kurrfarë mundësie të dëftonte se kish ardhur aty të shihte si ngrohej dhe ftohej moti në gjithë atë natë të lume, siç kishte dëshirë gjithashtu të dallonte se e kujt qe nata: më tepër për të saktësuar nëse qe më shumë e jetës apo e vdekjes. Mu mbas atyre fjalëve të pathëna, njeriu i kocktë që s’dëgjonte mirë nga veshët, por edhe që s’shikonte si duhet, briti me të madhe: Ku je vdekje që m’paske harrue!

Shpendi si përtueshëm po e dëgjonte atë që sapo nisi fliste, po në veshët e tij tani sikur vinin zëra të tjerë, të njohur dhe të panjohur dhe po e shkëputnin nga ajo gjysmëkllapi që po ia lodhte rëndshëm kryet, pra në veshët e tij tani po kumbonin fjalë të tjera, fillimisht si krejt pakuptimshëm, më mbrapa u formësuan dhe po zinin vend më së miri në kujtesën e tij: Punojnë qorrat dhe hanë horrat!

Dëgjoi një lehuni të qenve… Edhe një krrokatje korbash. Një lehuni qensh dhe një krrokatje korbash. Një krrokatje të zgjatur korbash dhe një lehuni të shkurtër qensh. Një lehuni e qenve që kanë trazuar zgjuar korbat, foli me vete. Korba korb të zeza që kanë trazuar qentë, foli përsëri me vete. Qen të pangopshëm që zgjojnë korba, ato korba terr të zeza që trazojnë qen, qen e korba që shkojnë fytas ndërveti, qen e korba që hahen, që hahen e shqyhen, foli përsëri…

A jam njeri a rob i andrrave t’randa?

Rishtas u ndërmend se dita kish nisur me lehuninë e qenve dhe krrokatjen e korbave...

11

Vdekjen e kam mbi krye, ta provoj edhe Natën e Vorrit! Duke menduar kësisoj, (pra se ndoshta vetëm aty, në Natën e shenjtë të Vorrit, do të kish mundësi të rrëfehej krejt për gjërat që i kishin ndodhur, do të kish mundësi të kallëzonte se ç’kish hequr shpirti i tij veçanërisht mu në atë mesditë të terrtë, mu aty te Përroi i Andrrës që desh ia hëngri kryet, ose më saktë, që desh e la pa mend në krye), Shpendi u avit pranë varrezave të katundit, rrëmoi një varr të ngushtë me duart e tij, domethënë e hapi gropën e varrit me duart e tij, e rrëmoi qyqevetëm shtëpinë e fundme të tij në atë mëngjes të akullt, ndërsa ata që ishin rreth e rrotull, e shihnin si me frikë se ç’po bënte, e shihnin si frigueshëm ata njerëz të cilët kurrë ndonjëherë s’i kish parë në jetë. Ndërkaq, si rrëmbimshëm i afruan tri dërrasa të gjata, të cilat i vendosi në anën e fundme të gropës së varrtë dhe u shtri mbi to; në kohën kur u bënë gati t’i hidhnin dheun përmbi, njëri prej tyre tha me zë të lartë se ishte mëkat prej zotit të mbulohej me dhé njeriu në atë moshë, dhe ai, papritur dhe pakujtuar, duke i lënë të tjerët si hutueshëm, thuajse me gisht në gojë, i bëri zë Shpendit të ngritet dhe të largoheshin ç’prej andej, ndërsa, po me zë të lartë shtoi se aty qe vend vetëm për të vdekurit dhe jo për të gjallët. Shpendi, me shumë vështirësi doli prej gropës dhe kur ktheu kryet për të fundit herë si për ta mbajtur mend mirë atë gjë të trishtë, pa dikë që doli rrëmbyeshëm nga gropa ku ai qe shtrirë pak kohë më parë. I ardhuri rishtas u afrua me shpejtësi pranë tij dhe i tha se ai s’kish kohë dhe mundësi të shkonte me atë dhe të tjerët, se ai qe poshtë, shumë më poshtë asaj grope, çka do të thoshte se ai dhe të tjerët qenë renditur shtresa-shtresa, se aty poshtë qe ngrohtë, por nuk mund të ngroheshin me frymën e njëri-tjetrit, por me diçka tjetër që atyre s’u kish shkuar kurrë ndërmend kur ata kishin qenë pranë të gjallëve, dmth., dikur edhe ata kishin qenë të gjallë si të gjallët e tjerë, por ata s’kishin mundësi të ngjiteshin në botën e epërme. Përkundrazi. Ata që ishin sipër, ngadalë-ngadalë do të shkonin atje, në botën e poshtme, aty ku qetësia kish hijeshinë e saj, aty ku çdokush mund të mrekullohej prej Natës së Vorrit, dhe jo si në botën e epërme, ku qenë trazuar gjithë ditën dhe natën e lume. Prandaj ai iu lut Shpendit për të kushedisatën herë që të qëndronte me ta, që ta shihte më parë se të gjithë të tjerët e botës së epërme atë hapësirë që të jepte vetëm Nata e Vorrit; vetëm ajo Natë e shenjtë e Vorrit mund ta ndihte për të çelur shpirtin pa kurrfarë pengese dhe ç’ish më e rëndësishmja, mund t’ia ndrynte të fshehtat më të mbrame dhe gjithsesi ai do të ndihej më i lehtuar.

Pergatitit:F.Bruqi-G.Ajgeraj