Flori - Press

Mire se vini ne faqen tone virtuale "Flori-Press" te moderuar nga stafi redaktues Flori Bruqi, Engjell Shehu,etj.

e shtunë, tetor 15, 2005

Flori Bruqi:Kush eshte Mehmet Kraja?

Përgatiti :Flori Bruqi

MEHMET KRAJA

Lindi 53 vjet më parë në një fshat afër Liqenit të Shkodrës,

në njërin nga ata fshatra, të cilët, kur i shikon nga liqeni, të

duket sikur përjetësisht synojnë të kaptojnë malet dhe janë ndalur aty vetëm

për një çast. Datën e saktë të lindjes Mehmeti nuk e di, sepse ati i tij kishte shkuar

ta regjistronte në zyrën e gjendjes civile dy muaj pasi kishte lindur dhe

ofiqarit, i cili mbante syze të trasha dhe shkruante me dorë të majtë, i

kishte thënë se ka lindur në kohën e të korrave. Pastaj ai vetë kishte

vënë një datë të përafërt, 27 qershorin e vitit 1952, sepse atë vit thoshin

se kishte qenë një pranverë e thatë, se kishte bërë shumë vapë dhe se të

korra nuk kishte pasur fare, vetëm zi buke dhe një diell përvëlues, i cili

qëndroi gjithë verën mbi katundin e tij...

Thonë, gjithashtu, se kur ka lindur, ka qarë shumë, aq shumë sa nuk e ka

lënë katundin të flinte një javë të tërë. Pastaj gjyshja e tij i kishte shkrirë

plumb dhe ia kishte mbajtur kokën mbi një kusi që nxirrte avuj të qelbur. Që

atëherë Mehmeti nuk ka qarë më, por i mbeti një ves që i kushtoi, një

dashuri më pak: sa herë që e shihte gjyshen, ai i nxirrte gjuhën dhe ajo, në

shenjë hakmarrjeje, e puthte me inat, duke e lënë përgjithmonë

përfytyrimin e shëmtuar të thithlopës, të thiçkut, siç i thoshin Krajanët...

Shumë vjet më vonë, Mehmet Kraja, duke hulumtuar nëpër sargjen të shtëpisë së tij të vjetër, thotë se “

gjeta peshtafin e gjyshes dhe aty brenda një letër të vjetër të shkruar

arabisht. E mora letrën, fshehurazi dola nga shtëpia dhe letrën ia çova

Mulla Tahirit, hoxhës së katundit tonë. Ai e lexoi duke murmuritur. Eshtë

shkruar nga Ali Rizai i anës sonë, më tha, të cilit që para dyzet e sa

vjetësh i kishte humbur çdo gjurmë, se letra ishte shkruar nga Jemeni, se

Ali Rizai atje kishte shkuar të luftonte për ''Baba Dovletin'' dhe se në atë

copë kartë të lyer me dyllë thoshte gjëra të turbullta për veten e tij, për

shokët dhe për luftërat që bënte atje. Unë u ktheva në shtëpi me një

pështjellim të madh në kokë, me përfytyrimin e Ali Rizait të humbur

shkretëtirave të Jemenit, që vuan... Përse duhej të vuante Ali Rizai? Çfarë

i mungonte këtij rrëfimi? E gjeta! Ali Rizai duhej të vuante nga dashuria

për një grua, dhe ajo grua përse të mos ishte gjyshja ime?! Fakti që e gjeta

zgjidhjen, më bëri të hareshëm, por puna e dashurisë së Ali Rizait tash më

shkaktonte një dhëmbkë sëmbuese... la thashë këtë gjyshes, i tregova për

Mulla Tahirin që e kishte lexuar letrën dhe, mbi të gjitha, i fola gjerë e

gjatë për dashurinë e Ali Rizait, duke trilluar shumë gjëra të paqena.

Gjyshja u zbeh, pastaj u zhgreh në vaj, u mbyll në dhomën e saj dhe kurrë më

nuk e pashë të dilte që andej. E dëgjova vetëm kur tha: ''Mërhumi, sa shumë

më paska dashtë''. Gjyshja vdiq po atë vit, pasi nuk mbylli sy dhe nuk futi

gjë në gojë për dy muaj. Trillimet e mia mbi dashurinë e Ali Rizait për

gjyshen time, ishte tregimi i parë që kisha stisur dhe, për pasojë, gjyshja

vdiq nga dëshpërimi.

Nga ajo kohë më kujtohet liqeni, një hënë e madhe që shfaqej nga matanë, nga

grykat e Bjeshkëve të Nemuna dhe që pastaj zinte vend mbi liqen, duke

shikuar fytyrën e vet të zbehtë tek pluskonte mbi syprinën e ujit. Andej, po

matanë, ishte Shkodra dhe unë, natën, shpesh i shikoja dritat e qytetit,

derisa më përzihej në tru dhe pastaj shihja ëndrra të këqija. Kisha dëgjuar

se njerëzit e katundit tonë gjithmonë kishin dashur të shkonin në Shkodër,

por shumica syresh, kur kishin shkuar, nuk ishin kthyer më. I vetmi prej

tyre ishte kthyer Dan Selmani, një i marrë që hipte në man dhe bërtiste:

''Dua p...!'' Dan Selmanin nuk e donin gratë e katundit tonë, sepse ai, si i

marrë që ishte, tregonte çdo gjë që shihte dhe, për pasojë, kjo shkaktonte

telashe të mëdha. Dan Selmani, kur e kuptoi këtë, u dëshpërua së tepërmi dhe

tha se donte ''me ikë n' Shqypni e rne tretë përgjithmonë''. Iku dhe tri

vjet nuk mori vesh njeri për të. Kur u kthye, gishtat e këmbëve dhe të

duarve i kishte të prerë dhe, para se të zinte shtratin nga sëmundja e

tokës, përmes të qeshurës së njeriut të marrë, tha diçka që për shumë kohë

në katund u ruajt si fshehtësi... Dan Selamni vdiq po atë vjeshtë, ndërsa

qielli kishte zbritur fare poshtë dhe nga Qafa e Shtegvashës frynte një erë

e tërbuar, duke shfryrë një mllef që nuk e kuptonte njeri... Nga kjo kohë më

kujtohet edhe mësuesi im i parë, Hysi, i cili i binte mandolinës dhe

këndonte më një zë të zvargur prej myezini. Një ditë, në mbarim të orëve, e

pamë mësuesin tonë tek hyri në tavan të shkollës dhe fill pas tij atje u fut

edhe Zejnepja, një vajzë që kishte vithe shumë të mëdha dhe kur kalonte

pranë nesh, rrobave të saj u vinte era finjë. Që atë ditë mesuesi ynë nuk

këndoi më, kurse Zejnepen e mori për grua.

Kur i mbusha të katërmbëdhjetat, për herë të parë shkova këmbë në Tivar,

duke kaptuar malin e Rumisë natën, duke kaluar nëpër Brisk e Ljare, mbi

Shestan, nëpër Gropa të Pinçit, për të dalë pastaj në Shkallë të Keqe, prej

nga, në të zbardhur të mëngjesit, pashë Kalanë e Tivarit dhe tej, në një

largësi të paarritshme, detin dhe gjerësinë e tij marramendëse. Ishte hera e

parë që shihja detin dhe, sesi m' u duk, ndryshe nga liqeni ynë: një

kaltërsi e trishtë, një pafundësi e pakuptimtë, ndoshta e kotë. Ndërsa

zbritnim bokërinave të zhveshura mbi Tivarin e Vjetër, im atë, që e bënte

shpesh atë udhë, më tha si me të pëshpëritur: ''Nga këto dy shtëpi i kanë

vrarë njëmbëdhjetë kosovarë''. Pastaj pshërëtiu. Ishin shtëpi prej guri, me

dritare të vogla. Pastaj më tregoi se ku ishte Monopoli i Duhanit dhe gjëra

të tjera që lidheshin me atë ngjarje. Për të gjitha këto, im atë fliste me

zë të ulët dhe gjithmonë duke shikuar diku tej, me një përhumbje që nuk e

dija nga i vinte...

Në Tivarin e Vjetër, më kujtohet se shikova gjatë muret e përhime të kalasë,

i stepur i shihja njerëzit që më dukej sikur rrinin përtej një perdeje tymi

dhe nuk e di si mu stis në mendje të dëgjoja trokëllima hapash të kalorësve

të padukshëm që venin e vinin nëpër rrugët e ngushta, me parzmore që u

shkëlqenin, me shpata të ngjeshura pas brezit dhe me flamurka të vegjël majë

shtizave. Ndonëse Tivarin e Vjetër e pashë sa e sa herë të tjera, ky

përfytrim asnjëherë nuk arriti të zëvendësohej me pamjen reale, me pamjen e

hirtë e të gurtë të asaj kalaje të vetmuar, ngjitur pas shpatullave vigane

të një mali që tallej me të.

Një vit më vonë, diku në fund të verës (ishte po ajo verë e gjithmonshme, që

egërsisht digjte çdo gjë), im atë u bë i ngrysur në fytyrë. Kjo donte të

thoshte se ai, ato ditë, e kishte ndër mend të merrte një vendim të

rëndësishëm. Një javë më vonë, me mushkën e bardhë ngarkuar, ne të dy kaluam

malet që rrethonin katundet tash në anën tjetër, jo larg Shtegvashës dhe

majës së Taraboshit, dhe dolëm në ''anën tjetër'', andej nga shihej një

rrafshirë e gjerë (më e gjera që kisha parë deri atëherë) dhe atje tej

përsëri deti. lm atë ecte i menduar dhe gjatë tërë rrugës thuajse nuk foli

asnjëherë. Duke zbrtiur Malin e Millës, më tha: ''Atje isht Shqypnia''. Me

dorë më tregoi lumin e Bunës që gjarpëronte lakadredhas mes fushëtirës dhe

një mjegullnaje që shtrihej anë e përtej... Atë rrugë, më sa kisha dëgjuar,

njerëzit tanë nuk e bënin natën, sepse thoshin se andej kishte shumë varre

të shpëmdarë tutje-tëhu, që nga koha e luftës së madhe, e Luftës së

Taraboshit. Thoshin se ato varre natën hapeshin dhe të vdekurit ngriheshin

për të vazhduar atë luftën e tyre, luftën që nuk e kishin përfunduar kurrë.

Njërëzit thoshin se, po majte vesh, ende dëgjoheshin britmat. hingëllimat e

kuajve dhe krismat e topave. Dikush thoshte se me sytë e tij e kishte parë

Riza Pashën, hipur mbi një shkëmb, tek komandnonte ushtritë, i rrethuar nga

malazeztë që shtinin mbi të, të tmerruar që nuk e kapte asnjë plumb...

Në Ulqin kalova disa vjet, i mbërthyer nga sëmundja e ëndrrave. Ngjitesha

shpesh në kala dhe që andej shikoja detin, veçmas ditëve të vjeshtës e të

dimrit, kur deti rënkonte përzieshëm. Dikur zbritja nga kalaja dhe i bija

cep më cep plazhit të qytetit, ikja tëhu nëpër pishnajë, matanë malit të

Pinjeshit, dhe përsëri kthehesha në kala. Një herë m'u bë sikur nga atje

lart pashë një velore në mes të detit, që nuk shkonte askund, që kishte

mbetur aty nga një kohë tjetër dhe tash sillej vërdallë, e braktisur, e

harruar deri në dhembje... Edhe tash, pas kaq vjetësh, kur mbyll sytë, sikur

e shoh atë velore dhe ideja se ajo është akoma atje, më shkakton trazim, më

bën të më sëmbojë diçka në kraharor.

Në Kosovë, në Prishtinë, për herë të parë erdha në shtatorin e vitit 1971

dhe natën e parë e kalova në një han, që gjendej në atë pjesë të qytetit që

tash quhet Prishtina e Vjetër. Më kujtohet se hani gjendej buzë një përoske

me ujëra të zeza; pastaj më kujtohet se atë natë pronari i hanit e rrahu

gruan e tij për shkak se ajo paskësh bërë diçka që nuk duhej bërë; dhe, më

kujtohet se gjatë vjeshtës që erdhi pastaj, në Prishtinë fryu shumë erë dhe

se qielli kontinental mbi qytet ngjante me një pelerinë gri, me kindet që i

tërhiqte era deri në fund të horizontit. Së voni bëra dy udhëtime: njërin

matanë Liqenit të Shkodrës për të parë nga matanë (nga ''ana tjetër'') malet

hijerënda dhe katundin tonë dhe, tjetrin, nëpër det, gjithashtu për të parë

nga përtej atë botë kujtimesh që kishte filluar të zbehej. Nuk pashë gjë,

sepse në atë pjesë të tokës ende bënte vjeshtë, ose dimër, dhe një qiell i

përzieshëm e rne re të dendura kishte zbritur mbi reliev, dhe nga ajo

largësi nuk më linte të shihja asgjë.

Nuk më erdhi keq, sepse ajo botë kujtimesh nuk kishte gjasë të ndryshonte

edhe për shumë kohë.”,shkruan në autobiografinë e vetë shkrimtari krajan Mehmet Kraja...

Libri i Mehmet Krajës ” Edhe te çmendurit fluturojne” sillet rreth problematikes se nje shoqerie te pasluftes, e cila e ka ngacmuar autorin te beje zbulesen e pasioneve qe dalin ne siperfaqe ne situata te tilla kaotike. "Ka nje lloj kaosi qe nuk eshte vetem politik, por edhe moral, botekuptimor, emocional e keshtu me radhe. Nga ana tjeter vete lufta ka permbysur vlera te meparshme, nderkohe qe rendi dhe sistemi i vlerave nuk eshte ndertuar akoma. Eshte kjo, pra trajektorja neper te cilin eshte zhilluar subjekti i ketij romani me te ri te Mehmet Krajes", ka thene shkrimtari i njohur Vath Koreshi. Pra, autori ne kete liber ka sjelle artistikisht nje realitet te Kosoves se pasluftes. Me shkas nga ditet e para te pasluftes se 1999-es, kur ai me pare e kishte pare nje njeri te cuditshem dhe nje dite me pas kishte degjuar lajmin se te semuret e spitalit psikiatrik te Prishtines bridhnin te lire rrugeve te qytetit. Duke ndjekur menyren se si raportonin mediat, per keta te semure, qe i quanin dhe te rrezikshem, autori pra tre vjetesh mbi kete subjekt shkroi tregimin "Balada mbi lirine", te cilin e ka te botuar ne vellimin e tij me tregime "Njezet tregime per kohen e shkuar". Ky tregim ka sherbyer edhe per te nisur kapitullin e pare te ketij romani. Keshtu autori mes ngasjeve dhe dilemave per ta bere romanin me kete subjekt interesant qe vertitet mes moralit te rreme dhe atij real, mes rrezikut te vertete dhe atij te shpallur, e zbuloi thelbin deri sa e solli ne logjiken e nje krijimatrie te vertete qe eshte e lidhur me faktin qe realitetin ne kete roman do ta ta shkruante perfundimisht nga logjika e nje te marri. Dhe ja, gjen situata absurde qe e cojne edhe vete te marrin ne zgjimin e nje tjeter zhgenjimi per endrren me sublime, LIRINE. Kjo e ka bere autorin vecse te evidentohet kah origjinaliteti dhe mjeshteria e krijimit. Ne rrethet letrare te Kosoves, vepra e Mehmet Krajes eshte nga me cilesoret, qe shoqerohet nga nje arsenal i pasur me proze, vellime me tregime, me kritike letrare, me publicistike esseiste, si dhe prej nje sere romanesh te sukseshem, nisur me "Gjurme ne trotuar", "Portali i perendive te fyera", duke vazhduar me "Moti i madh", "Muri i gjalle", "Uudhezime per kapercimin e detit", si dhe prej vepres kryesore te tij, romanit "Nete Bizantine"etj.

Pak fjalë pë biografinë e Mehmet Krajës

Mehmet Kraja ka lindur me 1952, ne Kraje, ne Mal te Zi. Shkollen e mesme e kreu ne Ulqin. Ndersa studimet e larta ne Universitetin e Prishtines. Ne vitin 1974-76 ka punuar si kryeredaktor i gazetes se studenteve. "Bota e re". Me pas punoi si gazetar dhe redaktor i kultures ne gazeten "Rilindja". Gjate vitev 92-99 jetoi dhe punoi ne Tirane. Aktualisht eshte redaktor i shtojces kulturore ne gazeten "Koha Ditore" ne Prishtine. Qe nga viti 2002 eshte edhe ligjerues ne fakultetin e Arteve ne Prishtine per lenden Skenar i Filmit.