Flori - Press

Mire se vini ne faqen tone virtuale "Flori-Press" te moderuar nga stafi redaktues Flori Bruqi, Engjell Shehu,etj.

e shtunë, tetor 08, 2005

F.Bruqii-G.Ajgeraj:Kush eshte Riat Ajazaj

From : Flori Bruqi
Sent : Friday, October 7, 2005 2:43 PM
To : art-cafe@alb-net.com, floribruqi@hotmail.com
Subject : F.Bruqii-G.Ajgeraj:Kush eshte Riat Ajazaj










              RIAT AJAZAJ

riatajazajfoto.jpg

U lind më 1969 në Zhur. Shkollën e mesme e kreu në Prizren dhe studioi për Letërsi shqipe dhe Drejtësi në Universitetin e Prishtinës. Pas mbylljes së dhunshme të Universitetit të Prishtinës ka vijuar studimet në Universitetin e Tübingenit në Gjermani në drejtimet Letërsi e krahasuar, (Letërsi e re gjermane dhe Retorikë e përgjithshme). Më 2001 ka magjistruar me temën Grotesku te García Márquezi dhe te Kadareja.

Ka botuar librat me poezi dhe prozë:

«Në Perëndim bie shi», 1995

«Pëshpërimat e mureve», 2000

«Zanfina», 2001

«Gjarpërinjtë e ëndrrës», 2003

POEZI

AI DHE AJO

ai i lyen këpucët me dredhëza

ajo vesh çorape xhami

dhe bëhen numra çelësassh të djerësitur

ai vesh të ftohtin kostum gri

ajo rrobat e larjes së diellit

puthitur me tokën me pluhurin

ai hipur në aeroplan

ajo hipur në gomarë

në mes të ishullit pa emër

BUZË DRINIT

buzë Drinit kullosin kuajtë e Qazës

herë fushës së blertë

fushës së zhveshur

pas kaqubeve të vogla

plot sy

Hajrija lahet duke bërë dashuri

… e gjinjtë i derdhen nëpër ujin e ëmbël

duke prekur brigjet

trupin perri

vale-valë

nëpër Shqipëri

PRIZRENI NATËN

Bistrica lëpinë qetas gurët e urës

rrugët zbrazen nga zhurma

mbushen me dritë

pemëshitësit ende shesin portokalle

të importuara

përpara vitrinave të argjendarëve

si të dehur çiftet shikojnë margaritarët

ÇAST

nata përpiqet ta pushtojë bardhësinë e bores

mbi tokë

një çift i humbur në lojën e tyre

ia çjerr terrin natës

me topa bore

KULLA E HÖLDERLINIT

varkat dhe shelqet e lakuara

nuk bëzajnë

vizitorët

dorëshkrimet

me valet e lumit aty afër-afër

dhe parku matanë dhe rrezet e diellit

thonë se ishte çmendur

të gjitha mbrëmjet hykan këtu

me adhuruesit e rinj

e jashtë mbetka asgjë

thonë se ishte çmendur

1995 Tübingen

Tregime nga libri "Zanfina" Dukagjini 2001

Oshënare

Në ditën e agonisë së tij të shtirur, kur qielli ishte mbushur me zogj të larmë dhe kur toka gëlonta nga milingonat, erdhi çasti i ndërrimit të motmoteve, jo sipas kalendarit evropian, në dimër më 31 dhjetor, por sipas kalendarit aziatik, në pranverë ose edhe më vonë, në verën e nxehtë. Është një kotësi e llojit të vet nëse përpiqesh që t'i përmbahesh një zakoni të tillë, në kohën kur ndodhesh larg, shumë larg prej truallit ku ka lindur një zakon i tillë dhe ku edhe sot e kësaj dite kultivohet, por ç´t’i bësh atij të cilit i shkrep t'i përmbahet një zakoni të huaj, të panjohur, i cili nuk përputhej me ritualet zotëruese ku jetonte dhe që i dukej (ndoshta vetëm për shkak që nuk e njihte ndopak) më interesante se të gjitha ritualet e qytetërimeve tjera. «Kalendarë evropian, kalendarë aziatikë», i thoshte ndonjëri atij në kulmin e zemërimit, «gjithfarë marrëzirash. A nuk janë këto dëshmitë më bindëse për lajthitjen e mendjes njerëzore! Pa le edhe ai i marri Cezar deshi të bënte kalendarin e tij...» Megjithatë, zemra i thoshte se ai duhej të orientohej sipas atij kalendari të panjohur.

...Në ditën e shtatë, pra, në ditën e ndërrimit të motmoteve sipas mënyrës aziatike, me qiell të mbushur me zogj të larmë dhe me tokën që gëlonte nga milingonat, pasi hodhi sytë gjatë andej nga patat, besoi për një çast se kishte shuar kërshërinë e tij të shëtitjes dhe tani nuk kishte mbetur asgjë nga kjo ditë e rëndësishme në jetën e tij, përveq se të nisej dalë-ngadalë drejt shtëpisë. Kujtohej se mu në këtë ditë të shënuar kishte mbushur një numër të caktuar vitesh, por mu në kohën kur ato dëshironin të rrumbullakësoheshin në tre, katër apo pesë dhjetëvjetësh, në rrathët ujorë të liqenit, ku ai kishte mbërthyer shikimin, hynin patat me puplat e tyre të lagura dhe me sqepat e artë dhe shtynin mbylljen edhe për pak copëza kujtimesh. Kujtimet e ftonin në honet e së kaluarës dhe patat si ta kuptonin këtë dëshirë të zotit NJERI, shpejtonin me krahët e tyre të lehta dhe e shtynin më tej me këmbët e nënujshme valën e ritrazuar të liqenit. Pas përsëritjesh të njëpasnjëshme arriti ai të kuptonte se pikërisht në këtë ditë të shënuar, ishte e pamundur të shtyhej edhe më tej përmbushja e dhjetëvjeçarit të... në jetën e tij. Si të kishte kuptuar se po zgjohej nga një ëndërr e gjatë, largoi shikimin nga patat, shkundi këmbët dhe duart nga milingonat, që ia mësynin GOJËS dhe u nis. Një zhurmë që vinte andej nga thellësia e qytetit, e bëri t'i shpejtonte hapat. Fenerët ishin ndezur tashmë dhe zhurma sa vinte po afrohej. Ishin ata që dukeshin si njerëzit e tjerë! Ai iu drejtua një gruaje, për të pyetur se kush ishin ata, por, pasi ajo iu përgjigj me një zë burri, e kuptoi se herën tjetër duhej të ishte më i kujdesshëm në rastin e drejtimit të pyetjes. Kështu një grua me maskë burri i sqaroi atij se ndodhet në KARNAVAL dhe se edhe ai duhej t'iu bashkohej njerëzëve me maska dhe të bënte qejf. Gruaja u bë përsëri burrë dhe maska ia mbuloi saora ngjyrat e buta të trupit dhe të zërit. «Po kush e ka shpikur karnavalin?» deshi të pyeste ai, por turma e rrëmbeu sa hap e mbyll sytë dhe e hodhi më tutje. Disa nga njerëzit e maskuar nxirrnin zjarr nga flegrat e hundëve, kurse disa të tjerë u frynin trombetave dhe lëkundnin këmborët e kafshëve. Një gjuhë lope e nxjerrë mu përpara hundës së tij dhe ai gjatë përpjekjes që t'i shpëtonte lëpirjes, u përplas për bririn e kaut të madh. Ata nuk po e njihnin. «Këta nuk po më njohin, si duket!» mendoi ai i zënë keq. «Oh sa mirë, këtu qenkan mbledhur të gjitha llojet e kafshëve. Po patat e mia ku janë, ku janë patat e mia...?» nisi të thërriste. Ai e dinte se liqeni ku gjendeshin patat e sapolëna ishin në anën tjetër, prej andej nga kishte ardhur dhe lumi i njerëzve me maska ndiqte një rrjedhë tjetër. «Ku janë patat e mia... ku janë patat e mia...?» dhe njerëzit me maska të karnavalit e humbën durimin dhe e bënë zap atë që bërtiste, ia hodhën barsolinën në tokë, ia shkelën atë mirë e mirë me këmbët e tyre prej kafshësh dhe ia rrasën, po duke u gajasur (ata nuk pushonin kurrë së gajasuri), kokën e patës në kokë. «Na merre edhe ti maskën e shpezës sate të kërkuar. Kjo natë është e të gjithë neve dhe sonte, pikërisht sonte, nuk do të mbetet asnjë dëshirë e vetme pa u plotësuar», dëgjoi ai zërin nga maska me kokë të gjarprit. Pastaj maskat e bretkosave në trupat e fëmijëve filluan poashtu korin e tyre monoton. Aligatorët pak më tutje ia mësynin trotuareve dhe hapnin turinjët e tyre të zgjatur drejt semaforëve të ngelur në dritën jeshile. Edhe nën maskën e patës mund të shihje si më parë. Kur aligatorët ia mësynë pak më parë trotuareve dhe u duhej të kalonin përbri maskës-patë të tij, në prapaskenën e së cilës qëndronin të ngjitura në ndërtesa disa shkronja të mëdha me drita, që jepnin kuptimin e një emri apo të një firme, dhe më tej stacioni i urbanit BEI DER KIRCHE, ku kishte pritur autobusin ndonjëherë, ndjeu valë dridhmash nëpër trup nga frika se do të gllabërohej, por kur i hapi sytë, në vend që të mos shihte asgjë, siç mund të merret me mend në raste të tilla tragjikomike, pa maskën e indianit të vogël në trupin e një vogëlushi. Kjo iu duk e pabesueshme! Vogëlushit i kishte humbur koka në mes të puplave të gjata e të larme dhe ashtu në mes të simboleve të tjera ekzotike, që mbante indiani i vogël, i bëhej se po dilte nga ndonjë xhungël ende e pashkelur nga ardhacakët. «Sa njerëz dhe sa kafshë paska mbledhur së bashku ky karnaval!» mendonte ai dhe derisa njerëzit dhe kafshët vazhdonin rrjedhën e tyre, ai përpiqej të merrte një kahje tjetër. Ai nuk e duronte jetën kolektive. Në mensën e madhe të qytetit, atje ku kishte vend për të gjithë dhe ku hanin e dëfrenin të gjithë, shfrytëzoi rastin dhe u përvodh prej njerëzëve-maska. Ai nuk mund ta kuptonte sesi kishte arritur të duronte rregullat e rrepta të jetës ushtarake. Dhomat e mëdha me krevate të panumërta dhe sallat e mëdha për ngrënie dreka-darkash, korridoret e pafund me raftet e renditura të automatikëve dhe fytyrat e vrazhda të oficerëve hijerëndë... si i kishte duruar atëherë të gjitha këto. Psherëtiu thellë dhe u mundua të arsyetonte këtë me faktin se atëherë kishte qenë dhjetëvjetëshi i dytë i jetës së tij dhe ngase atëherë ende nuk i njihte dhjetëvjetëshat e ardhshëm, që dëshironte me çdo kusht t'i njihte, ose për të qenë më i qartë: t' i j e t o n t e! Apo nuk kishte dëgjuar aq shpesh nga të mençurit: «Jeta është megjithatë për t'u shijuar.» Tani ishte përsëri i vetëm dhe maska e patës të cilën e kishte hequr nga koka dhe e mbante në dorë, i kujtoi edhe njëherë patat e liqenit në përpjekjen e tyre për të vonuar përmbylljen e paevitueshme të dhjetëvjetëshit të... S'kishte si të mos i kujtohej edhe biblioteka e burgut, në të cilën kishte ndenjur vite të tëra. Si i dënuar shumvjeçar dilte rrallë të shëtiste me të tjerët. Atij i parafytyrohej fytyra nevrike dhe e imët, të cilën, ata që e shihnin për herë të parë në oborrin e burgut, nuk donin ta shihnin herave të tjera pa një grimë ftohtësie deri në urrejtje në sy. Ai i priste me një kundërurrejtje prej të munduri këto shikime të të burgosërve të tjerë, që donte t'u thoshte se ai ishte i veçantë në atë grupim qeniesh të dënuara dhe ngase dinte më shumë nga ata, ndjehej më i «mistershëm». Të gjithë patën kujtuar se ai ishte sërë fisnikësh, jo si ata, dhe ndoshta mu për këtë u dukej i huaj dhe i padëshirueshëm. Ai mbyllej në mes rafteve me libra të biblotekës, si të donte të mbrohej nga shikimet e tyre dhe ashtu kalonte vitet e gjata. Edhe pse e dinin se ai kishte shkruar një libër me titullin «Skenderbeu», për të cilin ata kishin dëgjuar aq shumë dhe nuk mendonin keq për të, prania e tij, ua shëmtonte qiellin e hapur mbi gardhin me gjemba të ndryshkur. Ata e dinin se të fshehtat e tyre prapa fytyrave me vrragë, nuk ishin as sa çereku i atyre të fshehtave që kishin zënë vend në atë kokë të ngujuar mbi qafën e hollë. Po të kishte qenë koha e shpatave, ata do të mundnin ta shkëpusnin me një të rënë përtokë, ndërsa tani duhet të mendonin më mirë për një plumb të vogël diku në ballë apo direkt e në riskën e urrejtur të trurit të tij. Kishte nga ata që mendonin për një goditje të vetme grushti, dhe e pati puna. Të tjerë, ata më kriminelët, llogarisnin në një të rënë koke, d.m.th. në një ndeshje të fortë kokë për kokë, ashtu siç bënin ata në mes vete kur për ndonjë fyerje, përgjaknin kokat e tyre të forta, dhe qetësonin ndërgjegjet e tyre të shpërlara. Ai e mbyllte derën me dry, bibloteka nuk kishte lexues të tjerë, askush nuk lexonte në atë BURG të marrësh, dhe shihte përtej hekurave të dritares lëvizjet e tyre të çartura. Ai i njihte mirë ata dhe megjithatë ndihej i pafuqishëm përpara idiotësisë së tyre. E qeshura e tyre depërtonte deri brenda, e ecura, si e vetmja veprimtari e tyre, pastaj historitë e tyre rrëqethëse dhe tragjike. E qeshura e tyre e zënë në faj depërtonte deri në thellësi të biblotekës dhe ai detyrohej të ndërpriste leximin. Së pari, historia e atij që kishte mbytur një student. Së dyti, historia e atij që kishte vrarë tre fqinjë njërin pas tjetrit. Së treti, historia e atij që kishte marrë gjakun e babait. Së katërti, historia e atij që kishte vrarë babanë e vet. Së pesti, historia e atij që i kishte këputur kokën një argjendari. Së gjashti, historia e një vjedhësi. Së shtati, historia e atij që kishte mbytur gra. Së teti, historia e atij që kishte fjetur me të ëmën. Së nënti, historia e atij që kishte kallëzuar dhe ishte kallëzuar. (Së nënti, historia e atij që kishte dashur të mbyste veten.) Së dhjeti, historia e një mendjemadhi që ia kishte prerë penisin një tjetri, vetëm pse ai ishte lëvdëruar se e kishte më të madh... Atij i kujtohej se si aty kah mbrëmja dikush u pat afruar te dritarja dhe shikonte figurën e ndrojtur të tij. «Ndoshta mendon se jam prift?» kishte menduar ai atëherë, me sy të ulur dhunshëm mbi libër. «Aq më mirë. Kështu do të dukem më neutral, njeri i zotit, pra.» Ndonëse i afruari nuk ishte larguar, ndërkaq të tjerë i ishin afruar atij. Atij i kujtohej se nuk pati ngritur sytë nga libri. Ai pati besuar atëherë se ata pas pak do të largoheshin. Bibloteka ishte vendosur në një vend të keq, aty mu në mesin e burgut. Ajo ngjante me një barrakë të braktisur në mes të shkretëtirës dhe atyre nuk u kishte mbetur objekt tjetër interesant për ta kundruar. Ndërtesat hijerënda të drejtorisë së burgut qëndronin mbrapa shpinës së tyre. Me hapat e tyre të mëdhenj, po i afroheshin ata biblotekës së vogël dhe po dhunonin sytë e tij. «Ndoshta u ka shkrepur, ta bëjnë rrafsh me tokën!» pati menduar ai i friksuar dhe për një çast i kishte shkrepur të merrte librin për Skenderbeun dhe të thërras përpara hundëve të tyre: «Skenderbeu... Skenderbeu...» Por ai ishte frikësuar kot atëherë, sepse robërit i bindeshin në parim urdhërit të drejtorisë së burgut ...

Në ditën e shtatë, kur qielli ishte mbushur me zogj të larmë dhe kur toka gëlonte nga milingonat, bëhej diku në thellësitë e kontinentit aziatik ndërrimi i zakonshëm i motmoteve dhe ai po e ndiente në thellësinë e tij këtë shndërrim të largët dhe të paarritshëm. Këmbët e shpurën vetvetiu te liqeni ku rrinin patat e tij të buta, por ato nuk dukeshin më. Të strukura diku nën mbulesën e errësirës, ishin zhdukur nga fusha e të parit të tij. E ndjeu shndërrimin e largët fare afër dhe bashkë me të hapat e vegjël të milingonave pushtuese.

TË NESËRMEN, duke pirë birrë te Shtëpia e murgeshave, kështu e quajnë vendin me veranda në këtë qytet, që të tërheqë sidomos ditëve të nxehta, erdhi një shizofren dhe i kërkoi para. Në të vërtetë, as që e priste në këtë vend të rehatshëm me klient të zgjedhur dhe të veshur mirë. E mori për një shaka të ndonjërit nga shakaxhinjët e qytetit. I hoqi syzat për të parë fytyrën e personit që qëndronte përballë dhe nga frika donte t'i vinte përsëri. Por tashmë ishte vonë. Shikimi i njeriut të çakërdisur e ngriu në vend. Nuk dinte si të reagonte! Me fytyrë idioti që linte të shquheshin ca qime të rralla në mjekër, me flokë të mëdhenj të pakrehura, me këmishë të njollosur, të dalë dhe të rrudhur, përsëriste ai m'u para hundës së tij kërkesën barbare: «m'i jep pesë marka».

«Përse i do» -, ia ktheu me zë të pasigurt.

«Për të blerë cigare» -, tha ai me dorë të zgjatur.

Pa e zgjatur nxori kuletën dhe gërmoj në të paratë e kërkuara. I duhej të konstatonte shpejt se nuk kishte para të imëta dhe i tha atij se nuk ka pesë, vetëm dhjetë. Ende pa i mbaruar fjalët, ai zgjati edhe pak dorën dhe e tërhoqi me rrëmbim monedhën dhjetëshe.

Vetëm kur u largua, kamarieri që e kishte përcjellur skenën u afrua si me ndjesë dhe i tha se ishte nga ata të çmendurit e paktë të qytetit, që rrallë herë, shumë rrallë, iu binte në qafë klientëve, atëherë kur i kishin punët pisk. Ai që ishte e ka emrin Fritz dhe unë do ta lajmëroj policinë, por kam frikë se paratë e marra nuk mund t'i kërkoni më. Merreni se i keni humbur ato të holla.

«Po pse», i tha ai, «as policia nuk mund t'ia marr të hollat atij?!» «Jo, sepse ai qëndron jashtë ligjit. Për delikte ai qëndron jashtë ligjit, dmth. nuk është përgjegjës për veprimet e veta. Dhe i tillë bëhet atëherë kur nuk i nënshtrohet regjimit të marrjes së medikamenteve. Si duket një fazë të tillë e kalon aktualisht fatkeqi dhe s'ke ç'bën. E keni pasur taksirat ju...»

«Po mirë, po si do të bëhet herave tjera, ai tashmë më njeh?»

«Ah, mos u mërzitni fare, shtoi ai, këtë e ka të mirë ai, nuk i mban mend fytyrat. I harron saora. Pastaj ju bëtë shumë mirë që reaguat me të butë dhe nuk pësuat asgjë. Në raste të tilla ata mund të jenë edhe agresivë dhe të përdorin dhunën.»

«Po ku e dini ju», ia ktheu.

«E, e njohim ne atë. Ka vite që bredh posht e lart këndej pari.»

U ngrit me hidhërim. Kishte pasur rastin të shihte shpesh të çmendur në këtë qytet të rehatshëm, por kurr nuk kishte patur punë me ta. Tani erdhi edhe për të ky moment i njohjes së njërit prej pjestarëve të shtresës më të veçantë të njerëzëve të këtij qyteti: të të çmendurve. Në çast iu kujtua një thënie e dikujtë, se një qytet normal nuk mund të mendohej pa të çmendurit e tij. Një thënie shumë e ngatërruar që ia ngacmonte mendimet, që ia prishte vërtet qetësinë. Si ishte e mundur që një qytet të mos mund të funksiononte pa të çmendurit e tij dhe ç'i sillnin ata atij, ç'i bënte ata të nevojshëm për qytetin? Dhe si definohej çmendia në këtë qytet?

Ndonëse nuk e dinte se pse e quanin atë lokal të frekuentueshëm «Shtëpia e murgeshave», të shkuarit atje i është bërë shprehi... edhe pas ndodhisë së hidhur... Si zakonisht dilte në atë lokal me emër të çuditshëm të shkruante për «poetin e vrarë» dhe të mendonte për të çmendurit e qytetit, për raportin që ekzistuaka mes tyre. Duke shkruar, iu afrua ish-kryetari i qytetit, njëfarë Hansi i plakur.

«Çfarë po bën këtu, apo po frymëzohesh për të shkruar që këtu në atmosferën e lokalit. Prej shiut që po bie matan dritareve dhe prej muzikës që vjen nga banaku.»

Nuk e dinte pse, por njëfarë magjie kishte ky vend. Ndonëse nuk dallonte aspak prej ambienteve të lokaleve tjera. Sot binte vërtet shi i papritur gjerman dhe nga CD-ja e banakut përhapej zëri dhe muzika e një kënge të këngëtarit gjerman me prejardhje indiane Xavier Naidoo. Më ço në dritë... Führ' mich ans Licht..., këndonte ai një hit të vjetër. Kamarieri po i sillte pijet dhe ishkryetari i qytetit u ul në tavolinën e tij.

«Kujton se jam plakur edhe unë që ulesh mu këtu, apo do të përgojosh edhe sot ndonjë fqinj tëndin, ndonjë milioner, apo shthurjen e gruas së ndonjë artisti?» i tha atij me humor.

«Jo, më beso, sot nuk do të ndëgjosh asgjë nga këto. Kam dalur sa për të pirë kafenë, në shtëpi nuk më rrihej. Pastaj, nuk lexoj asgjë nga gazetat këto ditët e fundit. Jam ngopur me lajme gazetash... Po ti ç'po laron aty, prap e humb kohën me ndonjë idealizëm... ha... ha... ha...»

«Dëgjo, i tha, para pak ditësh më nxori telashe një i çmendur dhe më shtynë të mendoj diç për të, d.m.th. për këtë problem të të çmendurve të qytetit. Ti që e ke qeverisur këtë qytet, më thuaj, pse nuk ka qytet pa të çmendur? A është pikërisht prania e të çmendurve shenjë e normalitetit të tij?»

«Po ku të vete mendja, o njeri i kalemit! Të çmendurit e këtij qyteti, hë, e si nuk janë shumë të çmendurit e këtij qyteti. Sa të duash ka të tillë, por për ta kujdeset qyteti. Mos u bëj merak. Këtu nuk është Evropë e Lindjes që të lihen njerëzit të uritur, që të mërziten për kafshatën e gojës. Këtu edhe të varfërit kanë, a më kupton?»

«E mirë, mor, mirë, e kuptova, por më thuaj pse ka të çmendur edhe këtu? Mirë atje në Lindje që nga varfëria njerëzit shtyhen në skajet më ekstreme të shoqërisë, por këtu, në vendin e bollëkut...! Nuk e kuptoj dot.»

Ish-kryetari i qytetit kroi zverkun. «E ku di unë or mik. Ka njerëz të mirë e të këqij në këtë qytet, ashtu siç ka të pasur dhe të varfër. Ka të mençur, po ka edhe të çmendur. E rëndësishme është që të gjithë kanë një strehë, ndaj edhe ata që cilësohen të varfër, nuk vuajnë nga uria. Në kohën time, kur unë qeverisja qytetin, kishte nga ata që kishin pësuar nga Lufta e Dytë Botërore, të çmendur sa të duash pati atëherë, e si të mos kishte...»

«Mirë, atëherë, ia ktheu ai, por tani kur të çmendurit e luftës kanë vdekur tashmë, ç'kërkojnë të çmendurit në këtë qytet të rehatshëm?»

Ai qeshi.

«Vraje mendjen se mbase e gjen. Vetëm edhe një gjë po ta them para se të shkosh. Ky qytet ka patur qysh para luftës një të çmendur, ose të them më mirë një kryeçmendak. Dhe a e di se çka ka qenë ai me profesion? Po ta them, ka qenë kështu si ti, poet.»

E mori me mend menjëherë se për kë e kishte fjalën. Mendonte Hölderlinin, gjeniun e gjermanëve. Më tepër se njëzet vjet të viteve të fundit të jetës i kishte kaluar si i çmendur. Madje edhe e kishin trajtuar si të çmendur. Mjekët e atëhershëm ia kishin futur kokën në hekura, në emër të tërbimit e kishin detyruar t'i shtrohej një regjimi tepër çnjerëzor, kurse fëmijët e kishin ndjekur me gurë në dorë dhe e kishin goditur e përqeshur. Gjatë këtyre viteve ai kishte shkruar shumë rrallë poezi, tepër rrallë dhe nuk i kishte nënshkruar kurr me emrin e vet të vërtetë. Kishte shpikur emra të tjerë për autorësinë e poezive të veta. Ndoshta kishte patur frikë prej emrit të vet.

Papritur ndjeu një ligështim në lukth. Mendime të mbrapshta i vinin në kokë.

«O zot», pëshpëriu duke u ngritur, «si ishte e mundur të kem jetuar në këtë qytet të çmendurish dhe të mos e kem kuptuar këtë! Duhej të ikja nga ky qytet, të merrja përsëri botën në sy, të largohesha qoftë edhe për një kohë fare të shkurtër.» Ai vetëm se thoshte kështu me vete. E dinte se asgjëkundi nuk do të largohej. E shumta do të bridhte disa ditë nëpër miqë e të njohur, pastaj do të kthehej aty ku (nuk) dëshironte të qëndronte. Më në fund treni do të mbërrinte në stacionin e tij. Kur do të zbriste nga treni, nata tashmë do të binte dhe shiu nuk do të kishte ndërmend të ndalej dhe atij, atij do t'i shkrepte si zakonisht në gjendje të tilla shpirtërore ideja e marrë për të SHKRUAR. Do të donte patjetër te shkonte te qyteza e poetit të vrarë. Që të nesermen madje. Që të pasnesërmen... Më në fund do ta kuptonte se largimi nuk sillte asgjë. Do të ishte si të largoheshe nga vetvetja. Vetëm afrimi do ta shpëtonte. Afrimi drejt varrit të poetit të vrarë dhe njëherësh largimi prej tij ...

«AI ATY është varri i tij», tha njëri nga adhuruesit e të vrarit që ditën e mbërritjes, pa guxuar të bëj me gisht në drejtim të varreve përbri. Ditën tjetër shkoi rishtas në varrezën me dëborë. Donte të ishte fill i vetëm kur ta shihte mermerin dhe emrin e njeriut për të cilin donte të shkruante. Hapi portën e hekurt dhe eci kujdesshëm shtegut të ngushtë, nga frika mos rrëshqiste. Ndenji disa çaste te këmbët, hodhi sytë nga shkronjat e metalta të emrit të tij, nxori duart nga xhepat, si të donte t'i ngrote me avull goje dhe doli. Mërdhinte. Dy vargje i dukeshin t'i ndëgjonte brenda gjithë thurimës së kangjeltë të varrezës:

mbi varre s'ka pos lule bliri bar e ftonj

ka mbishkrime dhe netë të shkurtëra terri

Kishte dashur të mos ngutej, të ulej më parë në ndonjë lokal, të ngrohej pak me ndonjë konjak, të shpresonte për fanitjen e imazhit të gazetares elegante, por të ftohurit kishte hyrë thellë në trup dhe ai e ndjente se duhej të shpejtonte që të shpëtonte nga dridhjet. Përrreth nuk ndihej frymë njeriu. Pothuajse duke rendur nëpër trotuarin e ngrirë, i kumboi edhe njëherë në brendi zëri i adhuruesit të poetit të vrarë, njeri prej atyre të shumtëve, që ai i kishte: «Ai aty është varri i tij».

Kishte kohë që merrej me personalitetin e tij; jo vetëm vdekja e tij tragjike, por më tepër jeta e tij prej artisti, ia kishin thithur mendimet vit pas viti në një pikë të mjegullt ku fjalët nuk i arrinin dot.

Gjatë leximit të librave të tij dhe gjatë bisedave me njerëzit, që e kishin njohur, kishte mbajtur shënime të gjata e të pjerrëta. Edhe mbresat gjatë vizitës në shtëpinë e tij, në fshatin ku tash banonte një gjermane e pamartuar me bubin e saj, aty ku kishte kaluar vitet e ekzilit, aty ku kishte organizuar dhe drejtuar gjithë lëvizjen revolucionare, aty ku ishte vrarë, i kishte hedhur të ngjeshura në letër. Të gjitha kronikat e gazetave të kohës i ruante të prera në grumbullin e matrialeve të tjera për librin, që donte të shkruante, të gjitha format, variantet e mundshme e të stërholluara në mendje, skicat...

Mu atë ditë kur u kthye nga varrezat i shkuan sytë vetvetiu drejt librit të Italo Calvinos «Oshënar në Paris» dhe u bind edhe një herë se libri i tij do të duhej të dilte krejt i ndryshëm, krejt i tjetërfartë! Ditëve të fundit ishte gëzuar shumë kur kishte marr vesh për daljen e librit post mortem të tij. Donte të gjente diç që e kërkonte kaherë, një specificikim që lidhej me vrasjet e oshënarëve, me atentatet politike, me zymtësinë dimërore të janarit, me fjalët e tij të thëna para se te jepte shpirt... Por përveç titullit, edhe atë, vetëm gjysmën, libri i sapodalë nuk i jepte asgjë tjetër librit ende të pashkruar të tij.

Kishte gërmuar si i dalldisur në veprën e shkrimtarit italian, në fëmijërinë e tij me defilim lufte, duke zbuluar aty ritmin e rehatshëm të të rrëfyerit, formën, ngjyrat e pasura të fjalëve, larminë e përshkrimeve të figurave, por nuk kishte mundur t'i bartte ato ashtu si ishin në atë natën e errët me krisma të janarit dhe t'i bënte të tija, të shndërruara në mjedise të tjera krejt origjinale, në poezitë me artikulim malli, që mbanin edhe tituj të lidhur mesveti si lugje të verdha përrallash; «Nga memoaret e një shëtitësi» dhe «Epitaf për shëtitësin që shkroi memoare», dhe që për çati të xhamtë mbanin vargun:

nën pullazin tim të mbuluar me kashtë ...

E kishte kuptuar me keqardhje se ato ishin të ngujuara në ngrehinat e tyre të fjalëve, secila për vete me karakteristikat oshënare specifike. Madje i kishte rastisur njëherë të lexonte në një gazetë bulevardeske se «oshënari i Parisit» ishte tërhequr në një pjesë të jetës së tij në një shtëpi malore, jo drejt Nju-Jorkut apo Parisit, ashtu si ia kishte ënda dhe ashtu siç kishte bërë në kohë të tjera, bashkë me të shoqen dhe librat e tij, për të jetuar krejt për vete në qetësinë e leximeve të rehatshme.

Si do të ketë ndier veten, vallë, oshënari i tij kur u shtrëngua të ikte në ekzil, në atë malin e vetmisë së pavullnetshme... Të ketë qarë, të ketë qeshur... ?

Një kohë ishte marrë me Lorkën, poezitë, biografinë e tij me vrasjen në Granadë, aty ku shkronjësit ishin të detyruar të ndërprisnin tundimin e mëtejshëm të të rrëfyerit biografik... Vrasjet, sado që dukeshin të ngjashme për nga motivet e vrasësve dhe jo fort të largëta në kohë e hapësirë, nuk i ndihmonin për t'i tërhequr paralelet nëpër librin e tij. Ato kryqoheshin me njëra-tjetrën dhe degdiseshin përsëri drejt së panjohurës! Një kohë tjetër ishte marr me Antonio Machadon, që kishte shkruar poezinë më të mirë për mikun e tij të vrarë: Krimi ndodhi në Granadë.

I parehatshëm në një kohë tjetër, pasi kishte dashur të vizitonte kullën e Pablo Nerudës në Isla Negra, pasi kishte studiuar poezitë dhe pasi ishte munduar të gjente ndikimin e këtij të fundit te krijimet e heroit të vet, në ndjekje të vazhdueshme të gjurmëve të një modeli të përsosur për projektin e vet në zanafillë. Veçanërisht e tërhiqte të shkruarit për ndonjë vend të veçantë, që lidhej me ndonjë person që u kishte lënë gjurmë njohjeje pasardhësëve. Prandaj edhe lexonte në gjuhë të huaja. Sepse, mendonte ai jo pa një qesëndisje egoiste në buzë ndaj kullave të fildishta të poetëve, vetëm kështu, shijimi i leximit ishte maksimal, dehës! Kështu, në raftin e tij modest, aty ku mes të tjerëve kishte vendosur edhe librat e figurës së tij të vrarë: «Kanjusha e verdhë», «Rrotull», «Shenjat e shenjta», «Procesi», «Fluturojnë e bien», kishte rendisur edhe libra me tituj në gjuhë të tjera. Njëherë i ishte fanepsur një rrëfim për promenadat në natyrë të Antonio Machadosë në qytetin e qetë spanjoll Soria, aty ku ai kishte jetuar një kohë si mësues i frëngjishtes (para se të shtrëngohej nga gjenerali Franco, që ta braktiste atdheun), deri edhe në atë heshtjen e shkurtër dimërore, brenda thurimës së hekurtë, kur për herë të parë u ndodh i vetëm pranë varrit të kërkuar dhe kishte ndëgjuar si nga një largësi kontinentale zërin e mekur: «Ai aty është varri i tij».

Duke kujtuar këto i ngatërruar, po kuptonte se gjërat po lëviznin megjithatë në drejtim të duhur. Në mendje iu vërtit disa herë një pyetje e paformuar mirë, një torzo-pyetje, që i ishte zhdukur prapë nëpër honet e trurit. Pas disa orësh, si ajo vetëtima e pasuar nga e para, ajo ishte vërtitur përsëri, dhe ai kishte arritur ta kapte kumtin e saj, ta përpunonte më tej dhe ta ndryshonte sipas nevojës dhe dëshirës. Pastaj ishin vërtitur pyetje të tjera e hamendje, që do t'i shërbenin veprës së tij ende të panisur, duke e plotësuar e përjashtuar njëra-tjetrën.

Në studio mbretëronte gjuha e pafolur e librave. Një taksi po kalonte me shpejtësi përtej xhamit me perde të tejdukshme, duke i humbur rrëshqitshëm prej syve. Vetëm shenja me shkronja të dukshme, e vënë përmbi karroserinë e veturës, s' po i shqitej. Një «TAXI» e ngjyrosur me të verdhë përmbi të zezën korb, që ia ngatërronte edhe më tej mendimet për librin. Pa dashur i ishte kujtuar ngarja e tij e fundit me një veturë të tillë. Shoferi kishte patur flokë të kuq të krehura dhe gishta të zverdhuara nga nikotina. Nuk kishin ndërruar asnjë fjalë në veturën e parfymosur. Po ku kishte dashur të shkonte atë ditë? U mundua të kujtohej turbull. Aaa, ishte ai takimi me gazetaren e televizionit. Ai takimi kurreshtar i tij që e ngiste nëpër vetura të shpejta e të rehatshme, rrugëve të gjera të Stuttgartit, qytetit ku kishte kaluar për të gjallë edhe heroi i tij. Nuk mund të kujtohej nëse kishte rënë shi atë ditë, sepse gjatë një ngarjeje të ngjashme (ai mund të fantazonte me shumë dëshirë për gjëra të parëndomta në jetën e tij), kishte patur shiavinë...

hapat e mi sot nuk shtegtojnë nuk shtegtojnë

fjalët e mia nuk fluturojnë si zogj pikëllimi

Gazetaren e gjeti në zyrën e punës. Në shëtitoren «Königstaße» bora nuk kishte zënë vend. «Dija për një vrasje misterioze që kishte ndodhur këtu diku në afërsi, pata lexuar një lajm të shkurtër diku në gazetë, apo e kam ndëgjuar në radio, nuk më kujtohet mirë, por nuk më shkonte mendja për prapavijë politike dhe, më beso, nuk kisha haberë për zhvillimet në vendet komuniste. Ti po më habit me rëndësinë dhe jehonën e vrasjes! Më duket se atëherë dosja është mbyllur për të tre, ashtu e pasqaruar nga hetimet?»

Duke ndëgjuar fjalët e saj «vrasje misterioze», iu parafytyruan aty për aty vargjet e Edgar Allan Po-së dhe desh i foli: Veç mos pandehni që unë po ju zbuloj ndonjë mister...! Një poet është vrarë dhe mua më duhen të dhëna për librin tim. Të dhëna nga organet e vendit ku ka ndodhur krimi, nga mediat e zhurmshme. Më kuptoni zonjë? Në mbrëmje mund të pijmë kafe së bashku, apo në një ditë tjetër, krejt të pacaktuar dhe mund të flasim për gjëra krejt të tjera ...

Duke soditur zbrazëtinë e pamjes përtej dritares e kapi edhe njëherë fillin e humbur të pyetjeve të pakmëparshme. Dhe si duhet të formuloheshin pyetjet e atilla që të shpien te hapat e tij nëpër këto rrugë, te mendimet e tij, te bisedat me miqtë, te qeshja me gruan, e ndoshta... e ndoshta, pse jo, deri te fryma e tij krijuese? Si të formulohen pyetjet e tilla faqe pas faqeje në strukturën e librit që dëshironte ta shkruante? I bëhej se një barrë e rëndë i rëndonte mbi supe dhe ai nuk dinte si dhe ku ta shkarkonte! Në ç'kohë? Në ç'stinë... (Në Granadën e njohur dhe në fshatin e Gjermanisë kishin ndodhur krimet.) Mbi fletën e shënimeve bëri disa nënvizime dhe rrumbullaksime të fjalëve. Kishte përshtypjen se ishte zgjeruar shumë. Shfletoi disa faqe të tjera, aty ku pasqyrohej vizita te dëshmitari i asaj nate të errët dhe bëri prapë disa gërvishtje. Deri vonë e solli edhe disa herë skenën e katundit në mendje... I kishte shkelur kryq e tërthorë udhët e tij dhe e kishte zatetur e pyetur për të satën herë ish-fqiun e heroit të tij, atë Ziegfriedin me leshra të verdhë. Iu bë se ai kishte folur përafërsisht kështu: «Ishte natë dhe Jusufi me dy të tjerë po nxirrnin veturën prej garazhës kur u ndëgjua breshëria e të shtënave. Unë ndodhesha rastësisht në ballkonin e shtëpisë sime. Në fillim rruga përpara shtëpisë sime ishte e shkretë dhe nuk pritej të ndodhte ndonjë gjë. Aq më pak ndonjë tmerr i këtillë të shtënash!...»

Faqe mbas faqeje e kujtim mbas kujtimi përmbas gjurmëve të tij, i përftoheshin kapitull pas kapitulli copëra nga figura e tij... fjalë mbas fjale i shfaqej dhe i humbiste aty për aty imazhi i pamjes së tij, ashtu si e kishte fiksuar nga një fotografi gazeteje... shkronjë mbas shkronje e varg mbas vargu...

Nga zbrazëtia matan dritares, aty nga pamja gri e masiveve të betontë, të formësuara në trajta ndërtesash të larta, udhësh, parkingesh dhe veturash, u ngrit papritur një balon i fryrë drejt qiellit. Një fëmijë, që më parë kishte qenë i pashqueshëm, prej vendit ku meditonte ai, që sapo kishte nxjerr trupin nga ngushicat arqitektonike, po e ndiqte duke lëshuar klithma habie nga pas. Si duket, nuk kishte dashur ta humbiste. Kushedi si kishte harlisur mendjen për një çast dhe ai i kishte ikur nga dora. Pastaj u duken edhe fëmijë të tjerë, që e ndiqnin me sy pikëllues njollën që po ngrihej. Pas pak çastesh, në lartësinë ku duhej të ishte baloni, dukej vetëm kupa e pafundme e qiellit. Dhe atij iu duk se ata, ashtu me koka të ngritura, të vogla fare, filluan ta thirrnin një emër të njohur...

Kapërcimi

Kapërcimi ishte i vetmi mundim që ua kishte grabitur lirinë. Ata provonin të gjitha mënyrat, por asnjëherë nuk ndodhte të dilnin të kënaqur. Kishin veshur rrobat më të mira dhe ishin kapërdisur mespërmes ndiesive të moçme egoiste, që ua dhuronte natyra e tyre e pazakontë prej narcistësh, kishin shijuar ushqimet më të mira dhe i kish rrokur dhimbja e barkut. Barku ishte fryrë. Buzët kishin pëlcitur. Leshrat ishin zgjatur. Në ditë festash pinin sa mundnin dhe mbathnin opingat me xhufka të kërcenin. Në verë laheshin gjithandej, por kot. Diçka iu mungonte!

Përgaditjet për kapërcim kishin filluar qysh moti. Irena kishte thënë: «...na, merre edhe këtë se do të duhet». Uka ishte përgjigjur: «...do të marrë edhe ty, se do t´më duhesh». Kështu ishin nisur ata deri te një fushë e gjerë me jeshil e me lule. Rruga kishte qenë e gjatë dhe e mundimshme. Aty afër fushës nuk gjeje ndonjë burim uji, ndonjë lumë që kalonte me zhurmë, as edhe ndonjë pamje deti nuk shfaqej dot kund. Por ama edhe shkretëtirë nuk ishte. Lulet e bari rriteshin përditë. Asgjë nuk i shqetësonte ata. Të shtrirë mbi bar, me sy të mbyllur, ngrohnin së pari lëkurën. Gjarpërinjtë kundronin nga afër këto qenie interesante dhe mundoheshin edhe ata ta kuptonin qëllimin e pranisë së tyre të papritur. Kurreshtja e tyre ishte e madhe dhe pikërisht ky fakt i ndalonte ata të rrëshqitnin zvarrë mbi trupat e tyre lakuriqë dhe t´i ngulnin pastaj dhëmbët e tyre të vegjël e të helmatisur. Por durimi, një vyrtyt ky vetëm njerëzor, i kishte pushtuar edhe ata. Irena. Kishte ardhur nata. Uka. Kishte ardhur dita. Kishin lënë rrobat mbi bar dhe kishin ngrënë MOLLË TË KUQE. Gjarpërinjtë kishin futur kokat në rrobat e tyre dhe s´ishin ndier më. Ata kishin ngelur lakuriqë. Uka shikonte gjinjtë e Irenës. Irena seksin e tij. Rrobat nuk i kërkonin. Ato, si duket, i kishin hequr qafe. Ose nuk mendonin më për to, ngase nuk iu duheshin. Ose, ndodhë që, thjesht, të mos mund të kujtoheshin më për to. Po gjarpërinjtë a i kishin parë? Ndoshta edhe për këtë nuk kujtoheshin më fare. Ajo që ata bënin mbas harrimit të rrobave, reduktohej në dy-tri veprime të njëpasnjëshme. Kështu ata së pari vraponin pas njëri-tjetrit derisa lodheshin, pastaj kafshonin mollën dhe kur mbarohej ajo, kafshonin njëri-tjetrin.

Dita e kërkuar aq gjatë, kishte ardhur. Dielli ishte dukur si zakonisht në vendin e vet. (Një nëpunës i perandorisë do t´ia kishte zili). Irena kishte vënë një fytyrë të mirë. Uka ëndërronte çastin e papërsëritshëm. Pas pak u shfaqen ngjyrat në qiell. Një rigë e prajshme shiu nga lart. Gjarpërinjtë kishin mbetur në rroba, ndërsa ngjyrat e ylberit shndërrisnin në harkun e madh të qiellit të lagur. Irena ishte mahnitur me bukurinë e tyre dhe kishte lëshuar një zë drejt tij. Ai afrohej! Uka u turr i pari drejt tij. Durimi kishte marrë fund. Irena me këmbë të zbathura. U turrën së bashku. Ai po afrohej! Gjarpërinjtë nuk arrinin ta kuptonin këtë skenë dinamike në një hapësirë kaq të madhe. Për të parë më mirë, ngritën kokat. Irena kërceu. Uka kërceu. Ai ishte pranë! Irena nuk e shihte më Ukën. Uka nuk e ndiente më Irenën. Ata kishin marrë krah dhe po ngriheshin. Ai po largohej! Gjarpërinjtë kishin humbur durimin. Prej shkëlqimit të diellit në shi, lëbyreshin butësisht ngjyrat, brenda syve të tyre të mbyllur.

Ylberi humbi para se të suleshin gjarpërinjtë!

Biblioteka e katundit

Mëngjezi duhej të ishte i vonuar për hapjen e bibliotekës. Veçmas kur katundi mbulohej me mjegull, të dukej se dera e saj nuk ekzistonte më dhe pritja ishte e kotë, e paarsyeshme. Papritmas ndëgjoje tringëllimën e çelësave në mjegull dhe e merrje me mend se njeriu i saj kishte ardhur, duke i shtrirë krahët drejt fletës së saj, duke u kollitur ose duke fërkuar veshët e skuqur, duke e shtyrë atë.

Duhej të prisje edhe nëse ndodheshe brenda saj, para se të shkoje te libri yt dhe të lexoje vazhdimin e kallëzimit të lënë përgjysmë. Salla ishte e ftohtë dhe njeriu i saj kujdesej pa u ngutur të ndezte zjarrin me ca dru të thata dhe me qymyr qyteti dhe derisa të vinte xhezven e kafesë të piqej.

Ndenjur në këmbë shikoje vendin ku rrinte i vendosur libri yt i zgjedhur mes librave të tjerë, të atyre që nuk lejoheshin të merren në shtëpi dhe të atyre që lejoheshin të merreshin në shtëpi, kolltukët e rendisur hijerëndë me lëkurë të zezë, raftet e llakosura.

Më në fund njeriu i bibliotekës mbaronte punë dhe ulej pranë kartotekës me titujt e librave në lexim.

«Prapë të njëjtin libër?»

Ti bëje me kokë, sikur të doje të kërkoje ndjesë dhe të arsytoheshe se libri ishte i trashë për t'u lexuar me një frymë, se gjatë leximit nuk doje të bezdisje njeri, aq më pak atë, të zotin e gjithë atyre librave... Por ai që nuk donte të dëgjonte nga këto fjalë të pathëna, merrej me dredhjen e cigares dhe bënte vetëm një shenjë fare të pahetueshme me kokë, që të bënte me dije se mund t'ia nisje leximit.

I afroheshe me hapa të vegjël kallëzimit të mbetur përgjysmë, zgjasje dorën në raftin e lartë, kapje koret e trasha të shtrënguara mes radhës, e tërhiqje atë me një zmbrapsje të lehtë të dorës dhe uleshe në këndin e tryezës së gjatë të leximit. Ishte kallëzimi me titull: «Njollat e spermës» të një autori që nuk e kishe ndëgjuar ndonjëherë, nga ata që nuk lejoheshin të merreshin në shtëpi. Të gjitha librat ishin të ndarë në ata që nuk lejheshin të nxirreshin nga biblioteka për shkak të moralit të tyre të tjetërllojtë dhe në ato që lejoheshin të nxirreshin që aty, për arsye se nuk trajtoheshin si të dëmshme për moralin e katundit. E hapje librin në faqen e duhur dhe nisje të lexoje: Ajo kishte kohë që kishte dalë nga banja dhe pasi veshi dantellat e mëndafshta dhe fustanin që i pëlqente atij, po terte e menduar flokët. Burri nuk ishte kthyer nga lufta i shëndoshë, ashtu siç kishte shkuar dhe ashtu siç kishte shpresuar, nga shërbimi i gjatë në ushtri, të cilën ajo, pas viteve të lumtura bashkëshortore, pas viteve të shkurtëra, e kishte kuptuar si fatkeqësi, si katastrofë, dhe tani e mbetur vetëm me këtë njeri të gjymtuar, që nuk mund të ngrihej nga krevati, me këtë njeri të këputur, nuk e dinte nëse po vepronte mirë apo keq. Kur erdhi koha u ngrit dhe doli. Kur kaloi pranë kishës shpejtoi hapat, sikur të kishte ndierë se po ndiqej, dhe ashtu me frymëmarrje të shpeshtuar u gjend para figurës së tij. «Oh, Mal, shpirt, kam frikë! Nëse do të vazhdoj edhe më tej kështu, do të çmendem.» Mali e merrte në krahë, e mbulonte me puthje, e qetësonte me ndonjë fjalë të butë që nuk e ndëgjonte kush dhe e hipte në anije. Në mëngjez e kthente përsëri në vendin ku e kishte marrë, e puthte përsëri, e qetësonte me ndonjë fjalë të butë dhe ajo shkëputej prej tij, e lehtë si sorkadhe, kapërcente të tatpjetën e bregut të lumit, ngadalësonte hapat kur kalonte pranë kishës dhe hynte në shtëpinë e fjetur. Të dielën shkonte në meshën e së dielës me kokë të përunjur, mundohej të kapte shikimin e priftit, ndonjë fshehtësi të tij, ndonjë dyshim... dhe në mbrëmje përsëri vraponte drejt molit, aty ku e priste i dashuri i saj.

Ngrije kokën nga libri dhe shikoje njeriun e bibliotekës në ishte ende aty dhe e ndërroje faqen, duke u kujtuar se e kishe lexuar njëherë. Dhe kur njeriu nuk dukej në vendin e tij, kishte dalë si duket të blente birra, ashtu siç bënte ngahera, gëzoheshe që ndodheshe për pak minuta i vetëm në mesin e gjithë atyre librave të ndara sipas një kriteri, në të «mira» dhe në të «këqija».

Qetë ndjeje djegjen e druve në koftorr.

Nuk e kishte kuptuar kurr sjelljen e Malit. As sjelljen e vet nuk mundte ta kuptonte me mirëfilli. E dinte se kur afronte mbrëmja donte të dilte te vendi ku e ai e priste, ta braktiste shtëpinë ku rrinte gjithë ditën me të shoqin e palëvizur dhe të lundronte me të për në pjesën tjetër të qytetit, atje në lirinë plot befasira dhe shfrim. Nuk i dukej se natën ndryshonte, si të thuash, bëhej tjetër njeri, por edhe të besonte se nuk po ndodhte asgjë në jetën e saj, nuk mundej. Ditën ndiente plogështi në trup dhe, përveç shërbimeve që ia bënte të shoqit, n'kimit të ushqimit me lugë dhe afrimit të pijeve mbi komodën pranë krevatit, e kalonte gjithë kohën duke fjetur. Ç'të bënte tjetër? Ta linte shtëpinë për krejt, ta braktiste atë dhe të mos kthehej më në mëngjesin e hershëm, atëherë kur të gjithë ende flinin, apo të mos shkonte më te moli dhe ta merrte Malin përgjithmonë në shtëpinë e saj? T'i tregonte edhe atij se nuk mund të jetonte më kështu. Letrat e burrit të dërguara nga fronti, letrat e pakta të tij, që ai i ruante dhe i lexonte me lotë në sy, sa herë që dëshironte t'i përkujtonte asaj dashurinë e përhershme të tij, kohën e lakmueshme të tyre, nuk e mbanin edhe më të lidhur për personin e tij, për vuajtjet e shumta të tij. Secila ditë e kaluar e bindte më shumë se historia e tij i takonte të kaluarës, një të kaluare të hidhur, që s'kishte të bënte me të. Ajo e dinte se ai nuk do të kthehej më si më parë në jetën e saj. Që në fillim të ikjes së tij e kishte ndier se atë e kishte humbur përgjithmonë edhe nëse do të kthehej. Nuk i kishte kuptuar kurr ata njerëz që flisnin me admirim për gratë që flijonin rininë duke pritur, vet Penelopën mitike, madje i kishte urryer. Sepse, i kishte hequr vet nën lëkurë muajt e pambarimt të vetmisë.

Në mbrëmje doli fshehurazi nga shtëpia, kaloi shtegun që të qonte në kishë, andej nga duhej të kalonte patjetër për të arritur te moli dhe u hodh në krahët e Malit. Ai e mbuloi me puthje, i pëshpëriti fjalë të buta që si ndëgjonte kush dhe e kapi për dore drejt anijes së tij. Ajo ngurroi. Nuk donte. Për herë të parë nuk i bindeshin këmbët! «Jo, Mal, sonte s'dua të vij. Po rrimë më mirë këtu. Me këtë mjegull që ka rënë, nuk na njeh njeri.» Mali nuk kundërshtoi. U shtrinë të dy në barkun e anijes, u zveshen, u ledhatuan dhe nuk u qetësuan së dihaturi deri sa u lodhën. Në mëngjes Mali iku dhe asaj nuk i mbetej kohë të kthehej në shtëpi. Ishte e diel dhe ata ishin harruar me njëri-tjetrin më tepër sesa duhej. Mjegulla po zbulonte muret e kishës. Eci shtegut që të shpinte dejt saj dhe, e ulur në njërën nga bankat e boshatisura, andej nga mbarimi i tyre, nisi të lutej. Kur mesha mbaroi dhe të tjerët u ngritën të dilnin, ajo ndeshi sytë e priftit. Ndiente një dëshirë të pakundërshtueshme për t'u rrëfyer. Pastaj i shkuan sytë në fustanin e saj, aty ku e kishte qepur vështrimin prifti. I erdhi për të qeshur. Ishin njollat e spermës që dukeshin nga larg. Prifti u ngrys. Ajo u zmbraps dhe doli në udhë. Duhej të shkonte të lahej. U kollit. Pastaj ndërroi mendje dhe me hapa përtues që i ngatërroheshin në gurët e shtegut, u fut prapë në kishë.

Prifti që nuk e priste kthimin e saj ...

U hap me zhurmë dera e bibliotekës. Ishte njeriu i saj me trup të madh. «Hë, a u bë mjaft për sot? Po eja, eja se po e mbyll. Kështu si ia ke nisur ti. or djalë, me këto libra të dyshimtë, do të prishesh shpejt. Sot është e premte, ditë e xhyma, dhe biblioteka mbyllet më herët. Apo ke harruar, se burrat shkojnë për t'u falur në këtë ditë?»

Ti kishe harruar vërtetë se atë ditë bëhej falja e drekës në xhami. Po ç'punë kishe me burrat? Ose ç'kishin burrat me bibliotekën që s'e shkilte njeri!

E mbyllje librin pa dëshirë dhe e ktheje në vendin e vet. Salla e ngrohur zbrazej nga fryma e njeriut. Deri të hënën. Pas dy ditësh, kur do të ktheheshe përsëri te kallximi yt, te gruaja e spërkatur me spermë dhe te prifti.

Ç'do të bëhej vallë në kishë?

Përjashta mjegulla ishte shpërndarë, por ti nuk e dije kah do të shkoje.

Lajmëtari

Lajmëtari hodhi këmbën mbi kalë. Nuk ndjeu dhimbje, nuk ndjeu gëzim, nuk ndjeu mallëngjim... Kali kishte ngjyrë të tejdukshme dhe brenda nuk shihej ende asgjë. Asgjë! «Është në nisje», mendoi ai që i kishte parë. Nuk dihet nëse i kishte parë ndokush. Mendohet. Pauzë. Lajmëtari. Kali. Frymëmarrja e avullt e tokës, e syve. Do të bëhet mëngjes, do të bëhet mbrëmje, kurse tani është mesditë. Rrezet pleksen mbi dorën e ngritur lart dhe e mbulojnë lajmin e mbyllur në grusht. Toka gjëmonte nën thundrat e kalit. Lajmëtari me grushtin e shtrënguar. Pauzë. Në anën e parme nuk prisnin. Në anën e pasme nuk prisnin. Pauzë. Dielli shkëlqente shalën e murme. Asgjë! «Është në nisje», mendoi ai që s´kishte parë asgjë, duke arsyetuar. Dhe shkumë doli nga goja e kalit. Lajmëtari me dorën e ngritur lart, nuk ndjeu dhimbje, nuk ndjeu gëzim, nuk ndjeu mallëngjim... Nga ana e pasme vinte një zá. Nga ana e parme vinte një zá. Pauza u vonua gjatë. «Pauzë nuk kishte pasur ndonjëherë», mendoi ai që nuk kishte menduar kështu. Në ngjyrën e tejdukshme dy rotacione të ngjeshura dhe të ndara nga njëra-tjetra. Rrotullimet e tyre ishin rrjedhjet e gjakut nëpër enët e xhamit në trup. «Jo nëpër trup të kalit, por nëpër trup të lajmëtarit, njëherësh, ose jo nëpër trup të lajmëtarit, por nëpër trup të kalit. Për trupin e krijesës së zotit, fjala xham është e panjohur, sepse një krijesë e tillë ishte lajmëtari, prandaj ik sa më larg prej kësaj fjale. Larg. Duhet gjetur një fjalë tjetër, një fjalë organike», kishte menduar ai që donte të përshkruante skenën. Pauzë. Salvador Dalí bëri pauzë. «Është një ditë e gjatë sot», tha ai me përtesë. Pauzë. Kali bëhej gati të hingëllinte. Lajmëtari mbante një lajm në dorë. Ai kishte ngritur LAJMIN lart, sikur të donte të pamundësonte leximin e tij. Kali nxirrte shkumë për goje dhe toka dridhej nën thundrat e tij. Nga ana e parme largohej një zá, nga ana e pasme afrohej një zá. Asnjeri nuk e dinte se ç´shkruhej aty. Pauzë. Nga ana e pasme largohej një zá, nga ana e parme afrohej një zá. Dielli mbulonte fytyrën e vet dhe shala e murme vezullonte. Edhe rotacionet urrenin vetveten. «E kush nuk e urren vetveten sot?», kishte menduar mendja. Nga ana e parme nuk dukej askush, nga ana e pasme nuk dukej askush, në mes nuk dukej askush. Në tejngjyrshmërinë e kalit u shfaqen rotacionet e padukshme. Lajmëtari nuk duket më. Kali nuk duket më. Lajmi nuk duket më. Pauzë. Kah Lindja, kah Perëndimi, kah Perëndimi, kah Lindja. Pauzë. Kali hingëllinë. Lajmëtari shtrëngon lajmin në grusht, duke lënë përshtypjen se aty dhe vetëm aty kishte dalje shpirti i tij. Shala e murme shëndritë për hijeshi. Toka dridhet nën thundrat e hekurta. Pauzë. Shkuma e bardhë përzihet me hingëllimën e bardhë. Pluhuri bëhet pështymë. Nuk kishte shenja të tjera. Kah perëndimi, kah lindja... kah lindja kah perëndimi. Kali ngriti bishtin përpjet, si të donte ta shpinte zili të zotin dhe era e AMONIAKUT të shponte hundët. Pauzë.

KAHLINDJAKAHPERËNDIMI.

Lajmëtari tërhoqi yzengjitë. Kali me bishtin të ngritur, hingëlliu. Toka u dridh nën thundrat e hekurta. Dielli ishte si më parë. Mëngjesi do të vinte. Mbrëmja do të vinte. Mesdita do të ikte bashkë me lajmëtarin. Kah lindja, kah perëndimi...

Pauzë.

TREGIM

Versioni i plotesuar i tregimit "Anija" nga permbledhja me tregime "Gjarperinjte e endrres"

Ata merrnin rërën. Herë pas here fusnin duart në shtresat e flladshme të rërës dhe i hidhnin mbi bark, mbi këmbë ose mbi gjokse. Vapa. Deti. Anija. Rëra ishte e imtë. Rëra rridhte mes gishtave. Vapa. Heshtej. Rëra. Mendohej. Anija do të vij. Anija s'do të vij. Ata merrnin rërën. Ajo rridhte mes gishtave. Ata ecnin mbi rërë. Vapa. Deti. Rëra. Pauza heshtjeje. Djersitje. Ata hynin në ujë. Kokrra rëre dhe kripe në lëkurë. Ata shikonin horizontin e detit. Një guacë mbi rërë. Një syze dielli. Një fije floku. Një libër. Një copë pasqyre... Për të kaluarën nuk flisnin me dëshirë. Donin të harronin. Mandej prapë flisnin për të. Ata shikonin nga deti, sikur atje tej të ishte e ardhmja. E ardhmja. Deti. E ardhmja. Deti. E ardhmja. Deti. E ardhmja, sa e dëshiruar! Vapa. Heshtej. Rëra. Pasqyra. Mendohej. Anija do vij. Anija s'do vij. Në afërsi të tyre u ndie një këngë. Jo, në afërsi të tyre nuk u ndie një këngë. Vapa. Heshtej. Rëra. Pasqyra. Mendohej. Anija do vij. Anija s'do vij. Ishte viti i mbrapsht. Jo. Ishte një vit i dëshiruar gjatë. Ishte viti kur ra Muri i Berlinit dhe kur mbaroi «Lufta e ftohtë». Jo. Ishte një vit i mëparshëm. Një vit i mëvonshëm. Ishin vitet më parë dhe më vonë... Vite... vite... vite të mbrapshta... Dielli nxente mbi kokat e tyre. Vapa. Heshtej. Rëra. Pasqyra. Mendohej. Dikush u ndie. Ishte zëri i një burri: «Harroje. Nuk do të shfaqet asnjë anije. As sot e njëqind vjet. Asnjë anije nuk do të niset. Dhe ne do të vdesim duke pritur. Do të mbetet vetëm largësia e pambërrijshme, shkretia në ambientin që na rrethon, e stolisur me parullat e prapambetura për parajsën komuniste. Do të mbretëroj uri totale dhe ne do të hamë njëri-tjetrin... Dhe ne do mallohemi aq shumë për të parë qytete moderne, që natën thellohen në dritëza të neonta shumëngjyrëshe, njerëz të kamur me rroba elegante, limuzina të mrekullueshme, që gjarpërojnë nëpër udhët e panumërta... me një fjalë the amerikan dream.» Vapa. Heshtej. Rëra. Pasqyra. Mendohej. Zbrazëtia para tyre ishte e tmerrshme. Anija ishte një qytet! Anija ishte një fustan! Anija ishte një automobil! Anija ishte një iluzion!... Njëri thoshte: «Rroftë rrena!» Tjetri thoshte: «Rroftë televizioni!»... Këtu mbretëroi heshtje e gjatë. U ndëgjau të hyrët e gjymtyrëve në ujë. Ata shikonin nga deti. Matan detit, diku në bregun tjetër, duhej të ishte Brindisi. Qyteti i dëshiruar. Në afërsi luanin disa fëmijë me rërën. Ata ndërtonin anije rëre. Ata thoshin »Anijerëra« dhe »Rërëanija«. Disa të rritur ndodheshin të shtrirë në diell. Vapa. Heshtej. Rëra. Pasqyra. Mendohej. Dikush fliste. Ishte një zë gruaje: «Po vdes nga malli për të parë një anije. Një anije elegante që do të më çonte atje. Kam ndëgjuar sikur atje është bërë edhe revolucioni seksual dhe se gratë kanë defiluar lakuriq nëpër rrugë, dhe policia ka bërë sehirë... Burrat poashtu...» Gruaja heshti. Ajo shikonte valët e shkumbëzuara të detit. Vapa. Heshtej. Rëra. Pasqyra. Mendohej. Ata merrnin rërën në duar, sikur të donin të numronin vitet e shekullit të tyre. Gruaja fliste prapë. «Kam një dëshirë kaq të fortë, të shëtis njëherë lakuriq nëpër rrugë, edhe nëse më shikon gjithë bota ashtu...» Ata luanin me rërën. Një zhurmë bëri që ata të kthenin kokat. Vapa. Heshtej. Rëra. Pasqyra. Mendohej. «Është kjo një sirenë anijeje!?» Në horizont askund një anije për t'u parë. Vetëm disa zogjë. Një nosit. Një albatros. Ndoshta edhe një mjellmë... Disa fëmijë luanin mes valëve të ndotura. Në të djathtë ishin ndjerë lëvizjet e një vinçi. Jo larg prej tyre ndodhej porti, ku ishin të ankoruara disa anije të ndryshkura. Anijet ishin shumë të vjetra. Ndoshta ishin një mijë vjet të vjetra. Ndoshta dy mijë vjet. Dhe prandaj mezi lëviznin. Mbas një grime kishte mbretëruar përsëri heshtja. Ata shikonin nga deti. Vapa. Heshtej. Rëra. Pasqyra. Mendohej. Anija do vij. Anija s'do vij. Ishte ndier zëri i gruas. Ishte ndier zëri i burrit. Flitej mes veti. Zërat vibronin në vapë. Zërat ishin të lagur dhe të errët. Zërat ishin të frikësuar. Zërat kishin ngjyrim tmerri. Anjia ishte një përbindësh! Anija ishte një zog! Anija ishte një shtëpi!... Ishte ndier zëri i gruas. «Ha, ha, ha...», kishte qeshur ajo, «ju jeni hije, hije të së kaluarës... ha, ha, ha... Ju të gjithë jeni hije... I keni shpikur edhe sirenat mitike. Ato i grishin lundërtarët me melodinë e tyre dhe i çojnë deri në ndonjë ishull të huaj dhe atje i mbysin. Si në kohët e lashta... Ha, ha, ha, krejt si në kohët e lashta!...» Ata kruanin kokat. Ata shikonin nga deti. Ata merrnin rërën në duar. Ata thirrnin emra. Ata lëviznin trupat në rërë. Vapa. Heshtej. Rëra. Pasqyra. Mendohej. Gruaja kishte folur. Ata shikonin nga deti. Ata luanin me rërën. Gruaja foli. «Sirenat, kur shfaqen mes dallgëve, kanë koka grash, por që larg mund t'ua shohësh bishtin e zogut apo të peshkut. Ato këndojnë këngë të padëgjuara dhe u premtojnë lundërtarve sekrete e fshehtësira të papara... Ata kanë mashtruar shumë hije, shumë nga ata që donin të mbërrinin matan me gomone. Dhe i kanë mashtruar. I kanë hedhur në det apo i kanë çuar në ishuj të pabanuar dhe i kanë mbytur. Vetëm disa syresh kanë mundur t'i shpëtojnë magjisë së sirenave...» Ata piqeshin në diell. Ata shikonin nga deti. Ata dhe fëmijët luanin ditë për ditë me rërën. Në det asnjë anije. Më herët kishte pasur nën diell një diktator. Dhe gjurmët e ekzistencës së tij dukeshin gjithandej. Sepse ai kishte qenë një farë zoti dhe kishte lënë të ndërtohej statuja e tij. Dhe njerëzit mblidheshin rreth statujës së tij dhe e nderonin. Ata pëshpërisnin një lutje para simbolit të tij. Diktatori ishte pra një xhami. Diktatori ishte pra një kishë. Një ditë prej ditësh ai vdiq. Dhe njerëzit nuk frikësoheshin më prej tij. Dhe atëherë njerëzit ia rrëzuan statujat. Dhe ia lëvizën varrin nga varrezat e heronjëve. Atje nuk kishte vend për të. Heronjtë nuk e donin. E kishin mëri. Heronjtë e vdekur... Dhe anija pritej të vinte... Fëmijët luanin me rërën. Ditë për ditë. Ata shikonin nga deti. Vapa. Heshtej. Rëra. Pasqyra. Mendohej. Një burrë foli. Një plak. Jo. Ishte një i ri i plakur para kohe. Folën të gjithë së bashku: «Rroftë rrena!». Anija ishte një krevat!... Këmbëzbathura ecte mbi rërë. Me dorë i prekte flokët. Anija ishte një krevat! Vapa. Heshtej. Rëra. Pasqyra. Mendohej. Ajo ndjente! Ajo besonte! Ajo kishte fantazi! Anija ishte një krevat! Ajo shikonte nga deti. Vapa. Heshtej. Rëra. Pasqyra. Mendohej. «Ju keni të drejt. Ndoshta është vetëm një thashethem. Po vlon prej thashethemeve. Nga dëshira për të ikur, vetëm nga dëshira për të mbërritur të pambërrijshmen», thoshte gruaja dhe shtrihej në rërë. Një erë e lehtë i mori fjalët e saj. Dëgjoheshin valët e detit, që njëkohësisht nuk dëshiroheshin të ndëgjoheshin. Dëshirohej shurdhania, vrasja, ikja... Një plak donte të thoshte ‹Si në kohët e lashta, kur sirenat gati e kishin mashtruar vet Odiseun me shokët e tij›, por prej frikës, se mos mbahej për të luajtur, heshtte. Një zë thoshte: «Qyteti është dymijë vjeçarë. Kësi historish i janë tashmë të njohura.» Plaku bënte me kokë. Me shikimin e thyer dhe me mjekrën e zbardhëlluar, shikonte edhe ai nga deti. Anija ishte krevati! Nga mbrëmja, kur dielli perëndonte, dikush i binte kitarës së tij... Why in the world are we here? Surely not to live in pain and fear... Vapa. Heshtej. Rëra. Pasqyra. Këndohej. Mendohej. Anija ishte një lule! Anija do vij. Anjia s'do vij. Ditë për ditë shikohej nga deti. Deti ishte i kaltër. Deti nuk ishte i kuq. Një ditë prej ditësh pritej të kalonte andej një anjie. Një anjie! Një anije! Anija e Noas! Ishulli. Historia. Miti. Vapa. Heshtej. Rëra. Pasqyra. Mendohej. Anija do vij. Anija s'do vij... Anjia ishte gjaku! Natën plazhi braktisej dhe s'braktisej. Natën ndëgjoheshin valët e detit, RAIUNO dhe RAIDUE. Gjatë ditës luhej me rërën. Vapa. Heshtej. Rëra. Pasqyra. Mendohej. Anija ishte televizioni! ›Dhe ç'do të bëjmë ne, kur të vij anija?‹ Heshtej. Vapa. Rëra. Pasqyra. Mendohej. Shikohej nga e ardhmja. Anija ishte e ardhmja! «Nesër, nesër, nëse anija vjen!» Ata shikonin nga deti. Ditën dhe natën. Ata ndëgjonin zëra nga larg. Mandej ziheshin me fjalë. Ata luanin me rërën. Vapa. Heshtej. Rëra. Pasqyra. Mendohej. Anija do vij. Anija s'do vij. Ata flisnin për sirenat dhe për Odiseun dhe për Xhon Lenonin... Ata këndonin këngë. Ishulli. Anija ishte një krevat! Gruaja fliste. Anija do vij. Burri foli. Anija s'do vij. Gruaja heshtte. Anija do vij. Burri heshtte. Anija nuk do vij. Gruaja fliste. Ajo kishte një fëmijë, një vajzë. Diku në qytet kishte një fëmijë. Ose fëmija i saj luante me rërën. Jo. Ajo nuk kishte fëmijë. Nuk kishte dashur të lindte. Më mirë të mos ishte në këtë botë. Anija ishte fëmija! Meqë gruaja heshtte, nisën të flisnin të tjerët. Ata folën në mënyrë të ngatërruar. Të gjithë përnjëherësh. Vapë. Ishull. Vetmi. Ata folën për ikjen dhe për ditarët e tyre. Anija ishte një ditar! Të gjithë mbanin ditarë. Dhe të gjithë flisnin me veten. Ata pëshpërisnin. Anija ishte një lutje! Mandej ata folën si në kor: «Në mëngjez duhet të veshim dhe të hamë diç. Ditarët duhet t'i veshim dhe t'i hamë. Ditarët e burgut. Ditarët e jetës në paliri. Ditarët mbi det.« Heshtje. Era frynte. Rëra hynte në sy. «Po. Ne i marrim ata. E vetmja gjë që mund të marrim nga ky vend i mallkuar.» Era frynte. Rëra hynte në sy. Zëra. Vapë. Ishull. Vetmi. Anija ishte një syze dielli dhe një kashtore! «Dhe kashtoret, kashtoret të mos i harrojmë...» Ditare dhe kashtore mbi det. Era frynte. Rëra hynte në sy. Qeshje. Qarje. Zëra. «Dhe kashtoret të mos i harrojmë... Bashkë me ditarët të kalojmë detin...» Era frynte. Vapa. Heshtej. Rëra. Pasqyra. Zëra. Hije... Anija ishte një krevat! Një burr puthte një grua. Gruaja i bie në shuplakë. Jo. Ajo nuk i bie. Ajo e shikoi shtrembër. Ajo i bërtiti. «Mos më prek, thiu i ndyrë!...», i tha ajo. Mandej e lëmonte. Jo. Ata nuk putheshin. Ata donin të putheshin. Ata ishin puthur dhe dëgjoheshin ofshama qejfi. Ishull. Vetmi. Uri. Rënje mbi rërë. Vapa. Heshtej. Rëra. Pasqyra. Mendohej. I përkulur mbi trupin e gruas, burri këndonte: I'm looking through you... Where did you go?... I thought I knew you... What did I know?... Anija ishte një krevat! Ata dashuroheshin me pasion. Ata i zhvishnin teshat nga trupi. Vapa. Valët. Vitet e pritjes. Shekulli. Ata u bënë pleq. Të vjetër sa qyteti dhe sa anijet. Një mijë vjet... Dy mijë vjet... Ata luanin me rërën. Anija ishte një ëndërr! Ata e rrëfenin atë... Your lips are moving... I cannot hear...Your voice is soothing, But the words aren't clear... Natën ndiheshin gjinkallat. Era e çonte gjithandej nëpër rrugët e pluhërosura aromën e jodit. Fenerat dukeshin plot trishtim. Frika qarkullonte si era. Heshtej. Frika ishte ndryrë apo dëbuar me dhunë. Dhe njerëzit kishin dhe s'kishin frikë. Pritej. Mendohej. Anija ishte një dhomë e errët me lakuriqë të natës! Anija do vij. Anija s'do vij. Era frynte mbi pasqyë. Një qese najloni shkonte tutje-tëhu. Një qese letra kishte mbetur mbi rërë. Hahej një domate. Pritej me thikë. Mbi letër hidhej kripë. Një bukë. Një gojë. Një thikë. Një vezë. Një copë djathë. Të ngrënët mbi rërë. Era frynte mbi pasqyrë. Qesja e letrës shkonte tutje-tëhu. Qesja e najlonit mbetej mbi rërë. Uji pihej me shishe. Rakia. Vera. Shishja e Coca-Colës. Anija ishte gostia! Vapa. Heshtej. Rëra. Pasqyra. Mendohej. Anija do vij. Anija s'do vij. Stuhi. Ata vijnë nga qytete të tjera. Ata shkelin mbi statujat e diktatorit. Mendej e shajnë Leninin dhe Stalinin. Ata i përdhosin idhujtë. Ata vijnë. Stuhi në afërsi të portit. Shtrëngatë dhe stuhi në verë. Anija është stuhi! Dhe ata vijnë nga udhët anësore. Ata vijnë nga fshatrat. Ata vijnë nga malsia. Gojë më gojë e çojnë tutje një kumt. Nuk binte shi, as bënte shtrëngatë. Ata vijnë pra si stuhia. Anija ishte KUMTI! Era frynte. Një teneqe birre e shtynin valët mbi rërë. Dhe një krahër. Një spec i ngrënë. Dhe një frysë ajri. Një gëzhojë plumbi shtyhej me këmbë. Një shami. Dhe një monedhë... Dhe një Land Rover shkonte si përbindshi mbi rërë. Një pushkë mbahej në duar. Togje të uniformuarish ecnin mbi rërë. Anija ishte një e shtënë! Anija ishte vdekja! RROFTË ANIJA! Vapa. Kujtimi. Deti. Gjaku. Ajëri. Vurata. Valët. Klithma. Zhurma. Etja. Fusha. Keqtrajtimi. Era. Kolektivi. Dielli. Pasqyra. Libri i kuq. Tambëli. Sumbulla e përgjimit. Plazhi. Ne. Ishulli. Ne. Ishulli. Ne. Ishulli parajsë. Shekulli në mbarim. Pema e ullirit. Heshtja. Vapa. Qetësia mashtruese... Copa e pasqyrës mbi rërë. Dielli mplekset aty. Dhe hijet. Dhe oshëtima e detit. Duar e merrnin në duar për t'u kqyrur. Anija është pasqyra!... E unë kush jam afër saj?... Në atë ditë vere, edhe unë ndodhesha në port. Era ledhatonte krahun tim të vetëm dhe deti m'i freskonte këmbët e ndryshkura. Atë ditë shikoja herë nga deti herë nga turma. Dhe ndonëse më vinte keq për ata, më kishte hyrë frika edhe mua. Të ishe njeri nuk ishte e lehtë në atë ditë vere, por edhe vinç të ishe, si kjo puna ime, nuk ishte e lehtë. Armët e të uniformuarve vezullonin në rrezet e diellit. Nga deti frynte. Dallgët. Peshqit. Vapa. Rëra. Pasqyra. Vurata. Heshtja ishte thyer. Anija do vij. Anija s'do vij. Me vite kisha parë vetëm zbrazëtinë trishtuese mbi det. Nuk më merrte as gjumi. Ndonjëherë më shtireshin sirenat. Ndëgjoja zëra dhe melodi magjepse dhe kujtoja se ishin sirenat që më grishnin me magji. Ata kërcenin porsi peshqit në ajër dhe sikur donin të më preknin krahun metalik. ‹Jo, jo, mos provoni me mua. Unë jam sikur Odiseu i mbërthyer keq. E dëgjoj melodinë tuaj të mrekullueshme, por këmbët nuk më bëjnë...› Nga deti vinte zhurma e dallgëve. Peshqit kërcyes dukeshin poashtu. Deti ishte i kaltër. Deti nuk ishte i kuq. Turma ëndërronte anijen. Portat ishin të mbyllura. Rojet ishin shtuar. Mëngjezi kaloi. Vapa. Heshtja ishte thyer. Rëra. Oshëtima e detit. Portat ishin mbyllur. Anija. Ora. Mesdita. Oshëtima. Dielli. Turma. Portat. Shtyrje dhe ndrydhje në turmë. Vapa. Vurata. Vaji. Anija. Portat ishin të hapura. Shekulli. Portat ishin të mbyllura. Në mesditë u ndëgjuan të shtëna... Dikush ra përdhé. Gjaku. Toka. Ndryshku. Portat. Anija. Oshëtima. Damarët e fryrë. Turma gjëmonte. Rëra. Pasqyra. Asfalti. Ngrehinat. Shtyllat me tela. Portat. Muret. Kujtimi. Armët. Të uniformuarit. Oshëtima. Heshtja ishte thyer. ATA E PANË ANIJEN! Vapa. Vezullimë metali. Rëra. Pasqyra. Oshëtima. Anija erdhi. Anija s'erdhi. Vapa. Sharja. Fërshëllima. Dielli. Portat. Oshëtima. Mesdita kaloi. Fytyrat u lanë si në ar. Porta. Dhe kokat dukeshin të lara në ar. Duar, flokë, ëndrra të lara në ar. Vapa. Portat u hapën. Portat s'u hapën. Shtypje. Kalim. Muret. Vezullimë ari dhe armësh. Të shtëna. Kalim. Kalim. Kalim. Anija do niset. Anija s'do niset. Vapë. Përleshje. Vezullim marrëmendës. Të shtëna. Deti. Oshëtimë. Shtyrje. Grushtim. Goditje. Hapje portash. Ngjitje. Sharje. Kacavirrje. Lëshim litarësh. Shkelje gjymtyrësh. Oshëtima. Vezullima e artë. Vapa. Vuratat. Vitet. Zhgënjimi. Tradhëtia. Rendje. Heshtja u thye në fund të shekullit. Ata thirrnin «Liri!... Liri!...» dhe shkulnin e fshinin parullat për parajsën e së kaluarës. Gjendja dukej nga lartësia ime e pa rrokshme. Mësyhej gjithandej. Disa kacavirreshin edhe mbi trupin tim. Ndonjëri më godiste me ndonjë copë hekuri që mbante në dorë, kështu që një eho dhimbjeje dilte prej meje dhe pritja çdo çast me frikë, që dikush të thotë edhe fjalët sharëse që mua më fyenin: «PHË, HEKURISHTE RUSE!». Por me gjasë, ishin njerëz që nuk donin të kujtonin aspak të kaluarën. Prej lartësisë së trupit tim, kërcenin ata në det dhe prej aty, duke notuar, i afroheshin anijes. Disa goditeshin në mënyrë të ndërsjellë, përgjakeshin... Nuk mund ta kapja gjithë rrëmujën. Edhe rreth meje u bë e pamundshme kapja e çdo detaji. Mu bë për disa çaste, se një përleshje ndodhte në këmbën juglindore të trupit tim të hekurt. U mundova të shikoja më me vemendje. Tre policistë kishin rrethuar dy të rinjë dhe i godisnin me shkopinj. Por ata mbanin thika në duar dhe nuk linin njeri t'u afrohej për t'i kapur. Herëpasherë sulmonin edhe ata. Njëri, që kishte flokë të gjata, mbante në dorë edhe një torbë të vogël. Gjatë vazhdimit të përleshjes, djaloshi flokëgjatë lëshoi torbën nga dora dhe u tërhoq, i përcjellur edhe nga shoqëruesi i tij, në drejtim të portës dalëse. Policia u shkoi mbrapa, por të rinjët ishin përzier tashmë me turmën. Dhe aty ishin qindra mijëra njerëz që donin të hipnin në anije. E shikova torbën e lënë me dyshim, por rrëmuja ishte aq e madhe sa e harrova menjëherë, i tërhequr nga lëvizje tjera dinamike. Pa më shkuar kurrë në mendje, se pikërisht ajo torbë e vogël dhe e parëndësishme, do të më rrëzonte përdhé. Vapa. E kaluara. Oshëtima. E ardhmja. Anija. Jeta. Pasqyra. Vdekja. Kacavirrja... Vetëm pasi kishin kaluar disa minuta, ndjeva një shpërthim të fuqishëm. Nuk mund ta mbaja më baraspeshën. Brenda pak sekundave u rrëzova me furi, sa që turmës që ndodhej përfundi nuk i mbeti më kohë të ik, përpos të lëshoj një klithmë tmerri. Forca subverzive deshën ta hidhnin në erë gjithë portin, në rast se ata nuk e arrinin qëllimin e largimit jasht vendit. Pjesët e rënda metalike, që si kafshë karroce të durueshme, për dhjetra vite me radhë, kanë bartur miliona pesha të rënda, u përplasën dhe i shtypën ata. Ndjeja... oh... medet për mua të mjerin... nën hekurat e mia të rënda mishin, eshtrat dhe gjakun e njerëzve! Desha ta shihja detin, por ai nuk ishte më aty! Shihja vetëm një horizont të zbrazët dhe i ndëgjoja dallgët e tij. Edhe tokën nuk e shihja më ashtu si duhet. Edhe atë e shihja nga perspektiva e të hedhurit në erë. Unë vigani i dikurshëm, që tërë jetën kisha jetuar me lartësitë... Tokën e shihja të copëzuar, të afërt dhe të urryer... Në vend të tokës apo detit, unë shihja tashmë gjymtyrë njerëzish, gjakun dhe mishin e tyre dhe rrobat e tyre erëdjerse i ndjeja nën trupin tim të rrëzuar. Goja më ishte mbushur me cifla betoni, të dala nga furia e rënjes sime. Gjoksi kishte zënë përfundi copa pantolonash, fustane, kashtore vere, këpucë fëmijësh dhe diçka si fletore të përgjakura, që dukeshin si fletë ditari, cifla pasqyrash... E gjithë turma u shtang. Rrëzimi do t'u ketë asociuar shtatoren e diktatorit, apo vet vdekjen e tyre. Një pëshpërimë u ndëgjua. Anija ishte një lutje. Anija ishte kishë dhe xhami. Mandej turma lëvizi më me gjallëri. Si pas një lutje të dhimbshme. Ata vazhduan të kacavirreshin nëpër zingjirët dhe litarët e urës hyrëse dhe zbrapseshin nga të tjerë, që për shkak të pamjaftueshmërisë së hapsirës, nuk mund të qëndronin as vet. Shumë syresh binin në ujë, ndërsa ndihej zhurma e motorrit të anijes, ndërsa ajo lëvizte shtatin e saj prej metali të ndryshkur. Kur anija u largua paksa nga porti u ndëgjua sirena e saj. Një herë, dy herë, tri herë... Ishte si zëri i sirenave magjike, nga ato që viteve të humbura më shtireshin natën! Kurr më parë, kurr më parë, edhe nëse këtë dëshirë e kam përsëritur shpesh, kurr më parë se në këtë çast, nuk kam dëshiruar më shumë, pos të jem sirena e asaj anije ikanake.